Hội quán người Hoa ngày nay ít còn làm những việc của thời thuyền buồm như cho ở tạm, bảo lãnh việc làm, phân xử nợ nần; thay vào đó là học bổng cho con em, đội lân sư rồng, lớp tiếng và thư pháp, chăm sóc người già, từ thiện và giữ các lễ lớn trong năm. Ở Singapore, Malaysia, nhiều hội đồng hương còn có ban thanh niên, nhóm văn nghệ và chương trình đưa người trẻ về thăm quê gốc.
Câu hỏi chung của hội quán khắp nơi là làm sao giữ người trẻ khi thế hệ thứ ba, thứ tư không còn nói phương ngữ của ông bà. Bài này kể hội quán đang thay đổi thế nào, người trẻ tham gia qua những cửa nào, và người sắp sang sống ở nước khác có thể tìm tới hội đồng hương ra sao, cần dè chừng điều gì.
Từ nơi nương tựa thành nơi giữ bản sắc
Ba chức năng lớn nhất của hội quán thời xưa là cưu mang người mới đến, bảo đảm tín dụng và lo phúc lợi. Cả ba đã được các thiết chế khác thay phần lớn: thủ tục cư trú và việc làm do nhà nước sở tại quản lý, ngân hàng cho vay, trường công và bệnh viện công mở cho mọi người. Nếu chỉ giữ chức năng cũ, hội quán sẽ trống dần.
Những hội quán còn sống động là những nơi chuyển trọng tâm sang giữ bản sắc: giữ tiếng nói, giữ lễ Tết, giữ ký ức về quê gốc, và làm nơi gặp gỡ của những gia đình có chung gốc gác. Hội quán thành một kiểu trung tâm văn hoá cộng đồng, có lớp học, có đội lân, có thư viện nhỏ, có phòng trưng bày ảnh cũ.
Sự chuyển đổi này không đều. Ở Singapore, Malaysia, nơi cộng đồng người Hoa đông và có nguồn lực, nhiều hội đồng hương xây lại trụ sở, mở trung tâm văn hoá, có nhân viên làm việc cả tuần. Ở Việt Nam, nhiều hội quán chủ yếu sinh hoạt vào các ngày lễ, ban trị sự phần lớn là người lớn tuổi, và việc duy trì phụ thuộc vào vài gia đình nhiệt tình.
Ở các nước phương Tây, các hội của người Hoa gốc Việt, gốc Campuchia, gốc Lào lập từ cuối thế kỷ 20 lại có một bản sắc kép: vừa giữ gốc Quảng, gốc Triều, vừa giữ ký ức về quê thứ hai ở Đông Dương. Ở các hội ấy, người ta có thể nghe tiếng Quảng, tiếng Triều và tiếng Việt trong cùng một bữa tiệc Tết.
Những hoạt động thường thấy ở hội quán hôm nay
Học bổng. Gần như hội nào cũng có quỹ học bổng cho con em hội viên, trao vào dịp đầu năm học hoặc ngày lễ lớn của hội. Với nhiều gia đình, buổi trao học bổng là lý do chính để con cái đến hội quán ít nhất một lần mỗi năm.
Đội lân sư rồng. Đội lân là hoạt động thu hút người trẻ mạnh nhất. Các em tập trống, chiêng, chập chõa và động tác lân vào buổi tối ở sân hội quán, biểu diễn dịp Tết, khai trương, lễ hội, có đội còn đi thi các giải trong và ngoài nước.
Lớp tiếng và thư pháp. Lớp cuối tuần dạy tiếng Phổ thông, đôi khi cả phương ngữ của hội, cùng thư pháp, vẽ tranh thuỷ mặc. Học viên không chỉ là con em người Hoa mà cả người địa phương quan tâm.
Chăm sóc người già. Thăm hỏi hội viên cao tuổi, tổ chức bữa ăn chung, mừng thọ tập thể, hỗ trợ khi ốm. Với người già sống một mình, đây là sợi dây kết nối quan trọng.
Từ thiện và cứu trợ. Quyên góp khi có thiên tai, hỗ trợ bệnh viện, phát quà cho người nghèo trong khu vực, không phân biệt có phải người Hoa hay không.
Giữ lễ và tư liệu. Tổ chức các lễ chính trong năm, giữ bia công đức, sổ sách, ảnh cũ; một số hội đang chụp và số hoá tư liệu để con cháu sau này tra cứu.
Người trẻ và hội quán: vì sao xa, cửa nào để gần
Người trẻ gốc Hoa ít đến hội quán vì những lý do rất đời thường. Các cuộc họp thường bằng phương ngữ mà các em không còn nói; công việc chủ yếu là lễ nghi, quyên góp, các em chưa thấy liên quan tới mình; ban trị sự toàn người lớn tuổi, khó có chỗ cho ý kiến mới. Thêm nữa, nhiều gia đình đã chuyển ra xa khu phố cũ, đi tới hội quán mất cả buổi.
Những hội giữ được người trẻ thường làm vài việc giống nhau. Họ lập ban thanh niên riêng, cho các em tự tổ chức hoạt động; dùng tiếng Phổ thông, tiếng Anh hoặc tiếng Việt trong sinh hoạt của ban trẻ; mở các hoạt động hợp sở thích như đội lân, nhóm nhiếp ảnh, nhóm nấu ăn, chuyến đi thăm quê gốc. Họ cũng mở trang mạng xã hội của hội, đăng ảnh cũ, kể chuyện lập hội, thu hút cả người ở xa.
Một cửa vào hiệu quả là dự án tìm gốc. Khi một bạn trẻ muốn biết ông cố từ làng nào sang, hội quán là nơi có sổ sách, có người lớn tuổi nhớ chuyện, có mạng lưới với hội cùng quê ở nước khác. Từ một câu hỏi cá nhân, nhiều bạn trẻ trở thành người giúp hội số hoá tư liệu, dịch bia đá, làm triển lãm ảnh.
Người lớn trong hội cũng phải thay đổi: chấp nhận cách làm mới, nhường một phần quyết định cho người trẻ, và chấp nhận rằng hội quán của con cháu sẽ không giống hội quán của ông bà. Những hội làm được điều đó thường sống khoẻ hơn hẳn.
Đội lân của hội quán: nhiều hơn một tiết mục ngày Tết
Ở nhiều hội quán, đội lân là tổ chức trẻ nhất và sống động nhất. Đội thường có người hướng dẫn là thành viên cũ, tập vài buổi tối mỗi tuần ở sân hội quán, tăng cường trước Tết và trước các giải thi đấu. Tiền mua đầu lân, trống, trang phục thường lấy từ quỹ hội và từ tiền mời biểu diễn dịp khai trương, lễ hội.
Với hội quán, đội lân giữ một vai trò vượt khỏi biểu diễn. Đó là nơi các em nhỏ trong cộng đồng gặp nhau đều đặn, học kỷ luật tập luyện, học cách làm việc nhóm, và học luôn những câu chào, những lệ nhỏ của hội quán trong lúc tập. Nhiều người từng ở đội lân khi lớn lên trở thành người trong ban trị sự.
Đội lân cũng là cầu nối với cộng đồng xung quanh. Ở TP.HCM, không ít đội có thành viên người Việt; ở Malaysia, có đội nhận cả thành viên gốc Mã Lai, gốc Ấn. Các giải múa lân trong khu vực quy tụ đội từ nhiều nước, và thành tích của đội là niềm tự hào chung của hội.
Phụ huynh muốn cho con vào đội nên hỏi kỹ về lịch tập, cách bảo hộ khi tập các động tác trên cao, và chuyện cân bằng với việc học. Đội đàng hoàng thường có quy định rõ về độ tuổi, giờ giấc và cách liên lạc với gia đình.
Các cách tham gia hội quán và hợp với ai
Không phải ai cũng cần trở thành hội viên chính thức. Bảng dưới gợi ý các mức tham gia, từ nhẹ đến sâu, để người trẻ hoặc người mới đến chọn cách phù hợp.
| Cách tham gia | Làm gì | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Dự lễ lớn | Đến hội quán dịp Tết, rằm tháng Giêng, ngày vía | Người muốn làm quen, gia đình có con nhỏ |
| Học lớp cuối tuần | Lớp tiếng, thư pháp, đội lân | Trẻ em, thanh thiếu niên, người lớn muốn học lại |
| Tình nguyện | Giúp tổ chức lễ, chăm người già, số hoá tư liệu | Sinh viên, người trẻ có thời gian và kỹ năng |
| Hội viên chính thức | Đóng hội phí, dự họp, bầu ban trị sự | Người muốn gắn bó lâu dài, có quê gốc đúng tiêu chí hội |
| Ban thanh niên | Tự tổ chức hoạt động, đại diện tiếng nói người trẻ | Người trẻ muốn thay đổi cách hội vận hành |
Nhiều người bắt đầu bằng việc dự một lễ Tết, rồi được mời vào đội lân, rồi trở thành hội viên vài năm sau. Không cần quyết định ngay; hội quán quen với việc người ta đến dần dần.
Sang sống ở nước khác: tìm tới hội đồng hương thế nào
Người gốc Hoa từ Việt Nam sang Singapore, Malaysia, Đài Loan, Mỹ, Úc để làm việc, đoàn tụ gia đình hay nghỉ hưu đôi khi muốn tìm tới hội đồng hương của quê gốc. Các bước dưới đây giúp tìm đúng nơi và tránh những lời mời không đàng hoàng.
- Xác định quê gốc và phương ngữ của gia đình: bang nào, phủ huyện nào bên kia, họ bằng chữ Hán là gì. Thông tin càng cụ thể càng dễ tìm đúng hội.
- Hỏi người quen, họ hàng đã sống ở nơi mới xem họ sinh hoạt ở hội nào; hỏi ban trị sự hội quán ở Việt Nam xem có liên hệ với hội cùng quê ở nước đó không.
- Tra thông tin công khai của hội: tên đầy đủ, nơi đăng ký, trụ sở, hoạt động gần đây. Hội chính danh thường có trụ sở rõ ràng và lịch sinh hoạt công khai.
- Đến dự một hoạt động mở như lễ Tết, buổi trao học bổng trước khi đăng ký hội viên; quan sát cách hội vận hành và trò chuyện với người trong hội.
- Cảnh giác với người tự xưng đại diện hội đồng hương nhưng đề nghị dịch vụ có thu phí như lo giấy tờ cư trú, giới thiệu việc làm, "nhận họ hàng" để được đoàn tụ. Hội chính danh không làm các việc này đổi lấy tiền.
Hội đồng hương là nơi tốt để có bạn, có thông tin về đời sống ở nơi mới, có người cùng ăn Tết. Nhưng mọi thủ tục cư trú, việc làm, đoàn tụ phải làm qua cơ quan có thẩm quyền của nước sở tại; không hội nào thay được việc đó.
Người Việt không gốc Hoa và hội quán
Hội quán không chỉ dành cho người Hoa. Người Việt sống quanh các hội quán ở Chợ Lớn, Hội An, các thị trấn miền Tây vẫn đến xem lân dịp Tết, đi lễ ngày rằm, góp tiền khi hội quán tu sửa. Nhiều gia đình Việt quen gọi hội quán gần nhà là "chùa Ông", "chùa Bà" và coi đó là một phần của khu phố mình.
Với gia đình Hoa – Việt, hội quán là nơi người vợ hay người chồng không gốc Hoa làm quen với nếp nhà bên kia. Dự một lễ Tết ở hội quán của gia đình chồng hay vợ, ngồi bữa tiệc chung với họ hàng, nghe người lớn tuổi nói phương ngữ là cách học nhanh hơn mọi cuốn sách. Nhiều hội nhận con dâu, con rể người Việt làm hội viên hoặc mời tham gia các hoạt động như người nhà.
Các lớp tiếng Hoa, đội lân, nhóm thư pháp ở hội quán cũng mở cho người Việt. Không ít đội lân ở TP.HCM có thành viên người Việt tập cùng người Hoa từ nhỏ. Sự pha trộn ấy là một phần lịch sử của chính hội quán, vốn ra đời ở những phố cảng nơi các cộng đồng sống cạnh nhau.
Câu hỏi thường gặp
Muốn con học tiếng Hoa ở hội quán thì bắt đầu thế nào?
Hỏi trực tiếp ban trị sự hoặc văn phòng hội quán gần nhà về lớp cuối tuần, lịch khai giảng và độ tuổi nhận. Nhiều lớp nhận cả trẻ không gốc Hoa. Nên hỏi lớp dạy tiếng Phổ thông hay phương ngữ, chữ phồn thể hay giản thể, để hợp với mục tiêu của gia đình.
Con gái có tham gia đội lân được không?
Ngày càng nhiều đội lân nhận nữ, kể cả ở vị trí múa đầu lân, đánh trống. Một số đội cũ còn giữ lệ chỉ nhận nam, nhưng xu hướng chung đã thay đổi. Phụ huynh nên hỏi trực tiếp đội về lịch tập, yêu cầu sức khoẻ và cách bảo đảm an toàn khi tập động tác trên cao.
Hội quán ở Việt Nam có chương trình đưa người trẻ về thăm quê gốc không?
Một số hội có tổ chức các chuyến đi theo đoàn, thường dịp lễ lớn, nhưng không đều và không phải hội nào cũng làm. Nếu muốn tự đi, hội quán có thể giúp xác định địa danh quê gốc, chữ Hán của làng, và đôi khi giới thiệu đầu mối của hội cùng quê ở bên kia.
Hội viên có phải đóng tiền nhiều không?
Thường có hội phí hằng năm ở mức vừa phải do hội quyết định, cùng đóng góp tự nguyện vào các dịp lễ, tu sửa. Không hội chính danh nào bắt người mới đóng khoản lớn ngay. Nếu bị yêu cầu đóng tiền lớn để được nhận vào hoặc được giúp làm giấy tờ, nên dừng lại và hỏi thêm người quen.
Người trẻ không biết phương ngữ có thấy lạc lõng ở hội quán không?
Có thể lúc đầu, vì người lớn tuổi hay nói phương ngữ với nhau. Nhưng phần lớn hội hiện nay dùng tiếng Phổ thông hoặc tiếng địa phương trong các hoạt động chung, và ban thanh niên thường nói ngôn ngữ của người trẻ. Học vài câu chào bằng phương ngữ của hội sẽ được người lớn rất quý.
Hội quán có giúp người già neo đơn không có con cháu ở gần không?
Nhiều hội có chương trình thăm hỏi, bữa ăn chung, hỗ trợ khi ốm và lo hậu sự cho hội viên không có thân nhân. Để được giúp, người già hoặc người quen nên báo cho ban trị sự, đăng ký là hội viên nếu chưa có, và để lại thông tin liên lạc của người có thể gọi khi cần.