Ở Singapore và Malaysia, hội quán người Hoa thường mang tên "huay kuan" (cách đọc tiếng Phúc Kiến), "wui kuan" hay "fui kun" (tiếng Quảng, tiếng Hẹ), còn nhà của một dòng họ thì gọi là "kongsi". Những nơi nên ghé nhất là khu Telok Ayer ở Singapore, khu phố cổ George Town ở Penang, khu phố cũ quanh Petaling ở Kuala Lumpur và phố cổ Malacca, nơi có các hội quán, miếu và nhà họ từ thế kỷ 19 hoặc sớm hơn.
Với người Việt sắp sang sống hoặc đi du lịch, biết đọc những cái tên này giúp hiểu cộng đồng người Hoa nơi đó nhanh hơn: người Phúc Kiến ở đâu, người Hẹ lập phố nào, vì sao Kuala Lumpur gắn với một người Hẹ làm "Kapitan". Bài này gợi ý những nơi nên ghé theo từng thành phố và cách nhìn để chuyến đi không chỉ là chụp ảnh mái ngói đỏ.
Đọc tên hội quán theo phương ngữ
Cùng chữ 會館 (hội quán), mỗi phương ngữ đọc một kiểu: người Phúc Kiến đọc gần "huay kuan", người Quảng đọc gần "wui kuan", người Hẹ đọc gần "fui kun". Khi chính quyền thuộc địa ghi tên các hội vào sổ, họ phiên âm theo cách người trong hội đọc, nên tên tiếng Anh của mỗi hội cho biết luôn hội ấy thuộc nhóm nào. Ví dụ Ying Fo Fui Kun ở Singapore là hội của người Hẹ, Singapore Hokkien Huay Kuan là hội của người Phúc Kiến.
Họ trong tên hội cũng phiên âm theo phương ngữ. Họ Trần thành Tan (Phúc Kiến), Chan (Quảng), Chin (Hẹ); họ Hoàng thành Ng, Wong, Huang tuỳ nhóm. Một hội họ Trần ở Penang và một hội họ Trần ở Kuala Lumpur có thể ghi tên tiếng Anh khác nhau dù cùng một chữ Hán. Người Việt quen đọc âm Hán Việt sẽ thấy dễ hơn nếu nhìn chữ Hán trên tấm biển hơn là tên tiếng Anh.
Chữ "kongsi" (公司) cần đọc kỹ. Ngày nay trong tiếng Hoa nó nghĩa là công ty, nhưng trong lịch sử Đông Nam Á, kongsi chỉ một nhóm cùng góp sức, góp vốn, có thể là hội họ, hội thợ mỏ hay một tổ chức cộng đồng. Ở Penang, kongsi chủ yếu là nhà của các dòng họ Phúc Kiến lớn.
Singapore: một buổi đi bộ quanh Telok Ayer
Telok Ayer từng là bờ biển nơi người Hoa lên bờ trước khi đất được lấn ra biển, nên nhiều hội quán và miếu lâu đời nhất của đảo nằm dọc con phố này và các phố lân cận.
- Thiên Phúc cung (Thian Hock Keng): miếu thờ Thiên Hậu của người Phúc Kiến, xây khoảng 1839–1842, từng là trụ sở của hội quán Phúc Kiến Singapore. Chi tiết gỗ, đá và gốm trang trí được cho là mang từ quê sang.
- Ứng Hoà hội quán (Ying Fo Fui Kun): hội của người Hẹ, thường được ghi là lập năm 1822, một trong những hội đồng hương lâu đời nhất của đảo, toà nhà hiện nay có từ cuối thế kỷ 19.
- Ninh Dương hội quán (Ning Yung Wui Kuan): hội của người gốc Đài Sơn, Quảng Đông, cũng có từ đầu thế kỷ 19, được coi là một trong những hội đồng hương sớm nhất.
- Khu Chinatown lân cận: nhiều hội họ, hội đồng hương đặt trụ sở trên tầng hai các dãy nhà phố, tầng trệt là quán ăn, cửa hàng. Nhìn lên cao sẽ thấy các ban công có câu đối, đèn lồng của hội.
- Miếu Việt Hải Thanh (Yueh Hai Ching) ở gần bờ sông Singapore: miếu của người Triều Châu và Quảng Đông, có mái trang trí gốm sứ cắt ghép rất dày.
Một buổi sáng là đủ đi hết các điểm trên. Hầu hết miếu mở cửa cho khách, còn trụ sở hội đồng hương thường chỉ mở trong giờ làm việc của hội hoặc khi có hoạt động.
Penang: George Town, nơi hội họ thành di sản
Bối cảnh. George Town được UNESCO ghi vào Danh sách Di sản Thế giới năm 2008. Người Phúc Kiến đông nhất trong cộng đồng người Hoa ở đây, và năm họ lớn của họ để lại những kongsi đồ sộ giữa khu phố cổ.
Các kongsi họ Phúc Kiến. Ngoài kongsi họ Khâu nổi tiếng, nên ghé kongsi họ Tạ (Cheah Kongsi), một trong những kongsi lâu đời nhất ở Penang, và kongsi họ Diệp (Yap Kongsi) nhỏ hơn nhưng có mặt tiền đẹp. Mỗi nơi cho thấy một cách bố trí khác của nhà họ.
Miếu Thiên Hậu của người Hải Nam. Người Hải Nam ở Penang có miếu thờ Thiên Hậu riêng, toà nhà hiện nay dựng cuối thế kỷ 19, với các cột đá chạm rồng. Đây là chỗ thấy rõ một cộng đồng nhỏ giữ được nơi sinh hoạt riêng giữa thành phố đông người Phúc Kiến.
Các cầu tàu theo họ. Dọc bờ biển George Town có các cầu tàu với nhà sàn, mỗi cầu từng là nơi ở của người một họ, làm nghề bốc xếp, chở đò. Đây là dạng cộng đồng họ hiếm còn thấy, nay là điểm tham quan nhưng vẫn có người ở.
Nhìn gì khi đi. So sánh sân, sân khấu kịch, dãy nhà ở quanh kongsi; nhìn kỹ các tấm bia ghi tên người góp tiền; để ý giờ có lễ để đứng xem thay vì đi lạc vào giữa nghi thức.
Kuala Lumpur và Malacca: Kapitan Cina và miếu cổ
Kuala Lumpur lớn lên từ một khu mỏ thiếc giữa thế kỷ 19, nơi phần đông thợ mỏ là người Hẹ. Người đứng đầu cộng đồng người Hoa ở đây được chính quyền thời đó công nhận với danh hiệu Kapitan Cina, và nhân vật nổi tiếng nhất là Diệp Á Lai (Yap Ah Loy). Miếu Tiên Sư Tứ Gia (Sze Ya) ông lập năm 1864 vẫn còn, nằm khuất trong một con hẻm gần khu phố cũ.
Cũng ở Kuala Lumpur, Trần thị thư viện (Chan See Shu Yuen), xây khoảng 1897–1906, là nhà họ của người họ Trần, mặt tiền phủ gốm sứ đắp nổi các tích truyện, được coi là một trong những công trình đẹp nhất của người Hoa ở thành phố này. Các hội quán của người Quảng Đông, Hẹ, Phúc Kiến nằm rải rác quanh khu phố cũ, nhiều nơi vẫn hoạt động.
Malacca có lịch sử người Hoa lâu đời hơn. Miếu Thanh Vân đình (Cheng Hoon Teng), thường được ghi là dựng từ thế kỷ 17, được coi là ngôi miếu người Hoa cổ nhất còn hoạt động ở Malaysia. Quanh phố Jonker là các hội quán và nhà họ của người Phúc Kiến, cùng nhiều ngôi nhà của người Peranakan, tức con cháu người Hoa đến sớm và hoà với văn hoá Mã Lai, tương tự phần nào người Minh Hương ở Việt Nam.
Đi Malacca, nên dành thời gian cho đồi Bukit Cina ngay rìa phố cổ, nghĩa trang người Hoa lâu đời, nơi thấy rõ chiều dài lịch sử của cộng đồng ở đây.
Kapitan Cina và bang trưởng: hai cách gọi một vai trò
Người Việt đọc về Kapitan Cina sẽ thấy quen, vì vai trò này giống bang trưởng ở Nam Kỳ. Cả hai đều là người đứng đầu cộng đồng người Hoa được chính quyền thời đó công nhận, làm đầu mối chuyển mệnh lệnh, thu các khoản đóng góp, giữ trật tự và phân xử tranh chấp trong cộng đồng.
Khác biệt nằm ở phạm vi. Bang trưởng phụ trách một nhóm phương ngữ, trong khi Kapitan Cina thường phụ trách cả cộng đồng người Hoa của một thành phố hay một vùng, dù ông thuộc nhóm nào. Vì vậy Kapitan thường là người đứng đầu nhóm đông nhất, và các nhóm nhỏ hơn giữ tiếng nói qua hội quán riêng của mình.
Danh hiệu này có ở Malacca từ thời người Bồ Đào Nha và Hà Lan, rồi ở Penang, Kuala Lumpur, Singapore và nhiều nơi ở Indonesia. Nó dần mất vai trò vào đầu thế kỷ 20 khi chính quyền quản lý trực tiếp hơn, và các hội quán, thương hội trở thành tiếng nói chính của cộng đồng.
Ngày nay, tên và chân dung các Kapitan còn trong các miếu, nhà họ, tên đường. Đứng trước một bài vị hay một bức chân dung như thế, người xem đang nhìn thấy một mảnh của mô hình tự quản rất giống những gì đã có ở Chợ Lớn, Hội An hơn trăm năm trước.
Những dịp lễ đáng xem và phép lịch sự khi ghé
Tết Nguyên đán là lúc các khu phố người Hoa ở Singapore, Penang, Kuala Lumpur, Malacca rực rỡ nhất, với đèn lồng, chợ Tết, múa lân đi qua các hội quán. Mùng Chín tháng Giêng, người Phúc Kiến ở Penang và Singapore làm lễ lớn mừng vía Ngọc Hoàng vào đêm mùng Tám, nhiều kongsi thắp sáng suốt đêm, cầu tàu của các họ bày mâm cúng dọc lối đi. Rằm tháng Giêng, còn gọi Chap Goh Meh ở Malaysia, có tục các cô gái ném quýt xuống biển, nay đã thành một lễ hội đông vui.
Ngày vía Thiên Hậu vào cuối tháng Ba âm lịch là dịp lớn của các miếu Phúc Kiến, Hải Nam. Mùa Thanh Minh, các hội họ tổ chức tảo mộ chung, có thể gặp các đoàn hội viên mặc áo đồng phục đi xe buýt lên nghĩa trang. Đây không phải điểm tham quan, khách nên tránh chen vào.
Khi ghé các miếu, kongsi trong mùa lễ, vài phép lịch sự giúp chuyến đi dễ chịu: không đứng chắn lối người mang lễ vật, không chụp ảnh cận mặt người đang lễ, không chạm vào đồ thờ hay bàn cúng, giữ giọng nhỏ ở điện chính. Nếu muốn góp công đức, bỏ vào thùng chung; không ai được ép khách mua nhang hay đóng tiền để vào xem.
Một mẹo nhỏ: hỏi chuyện người giữ miếu bằng tiếng Anh hoặc tiếng Phổ thông, đặc biệt vào giờ vắng khách. Nhiều người lớn tuổi rất sẵn lòng kể về lịch sử hội quán, người lập, những lần trùng tu, và đó thường là phần đáng nhớ nhất của chuyến đi.
Gợi ý ghé thăm theo thành phố
Bảng dưới gom các điểm theo thành phố để người đi lần đầu dễ xếp lịch. Giờ mở cửa và quy định chụp ảnh thay đổi theo từng nơi, nên kiểm tra tại chỗ.
| Thành phố | Khu nên đi | Điểm chính | Thời gian gợi ý |
|---|---|---|---|
| Singapore | Telok Ayer và Chinatown | Thiên Phúc cung, Ứng Hoà hội quán, hội họ trên các dãy nhà phố | Nửa ngày |
| Penang | Khu phố cổ George Town | Các kongsi họ Phúc Kiến, miếu Hải Nam, cầu tàu theo họ | Một ngày |
| Kuala Lumpur | Quanh khu phố cũ Petaling | Miếu Tiên Sư Tứ Gia, Trần thị thư viện, hội quán các bang | Nửa ngày |
| Malacca | Phố Jonker và rìa phố cổ | Thanh Vân đình, hội quán Phúc Kiến, nhà Peranakan, đồi Bukit Cina | Một ngày |
Nếu chỉ có một chuyến, Penang cho thấy rõ nhất mô hình hội họ; Singapore cho thấy hội quán sống bên cạnh một thành phố hiện đại; Malacca cho thấy chiều dài lịch sử. Đi vào dịp Tết Nguyên đán sẽ gặp lễ hội, nhưng nhiều hội quán đông và một số nơi đóng cửa vài ngày đầu năm.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt vào thăm hội quán ở Singapore, Malaysia có cần xin phép không?
Các miếu và kongsi mở cho khách thì không cần xin phép, một số nơi bán vé tham quan hoặc nhận công đức tự nguyện. Trụ sở hội đồng hương đang hoạt động thường không phải điểm tham quan; muốn vào nên liên hệ trước với văn phòng hội, nói rõ mục đích.
Có tìm được hội đồng hương của người Hoa gốc Việt ở Singapore, Malaysia không?
Cộng đồng người Hoa gốc Việt ở hai nước này nhỏ hơn nhiều so với ở Mỹ, Úc, Pháp. Người gốc Hoa từ Việt Nam thường tìm tới hội đồng hương theo quê gốc bên kia của mình, ví dụ hội Triều Châu hay hội Quảng Đông, hơn là một hội riêng của người từ Việt Nam.
Mặc gì khi vào kongsi, miếu ở Penang?
Trang phục lịch sự, che vai và đầu gối là an toàn. Không bắt buộc cởi giày ở phần lớn kongsi, nhưng nên quan sát người địa phương. Trời nóng ẩm nên mang nước, mũ, và đi vào buổi sáng sớm hoặc cuối chiều để tránh nắng gắt ở các sân lát đá.
Vì sao ở Malaysia hội quán vẫn đông người sinh hoạt hơn ở Việt Nam?
Cộng đồng người Hoa ở Malaysia đông về số lượng, có hệ thống trường, báo chí, thương hội riêng, và hội quán gắn với nhiều hoạt động thường ngày như học bổng, lớp học, chăm sóc người già. Ở Việt Nam, cộng đồng nhỏ hơn và nhiều chức năng đã chuyển sang các thiết chế chung.
Người Peranakan có sinh hoạt ở hội quán không?
Người Peranakan có các hội riêng của mình, giữ văn hoá lai Hoa – Mã Lai như trang phục, món ăn, tiếng Mã Lai pha phương ngữ Phúc Kiến. Một số gia đình vẫn liên hệ với hội họ hay hội quán Phúc Kiến, nhưng sinh hoạt cộng đồng chính của họ thường ở các hội Peranakan.
Có nên ghé hội quán vào tháng Bảy âm lịch không?
Tháng Bảy âm lịch ở Singapore, Malaysia có nhiều lễ cúng cô hồn ngoài trời, sân khấu ca nhạc dựng tạm, đốt vàng mã. Đây là dịp thấy đời sống cộng đồng sống động, khách có thể đứng xem. Chỉ cần giữ khoảng cách với bàn cúng, không ngồi vào hàng ghế đầu để trống trước sân khấu.