Hội tông thân (宗親會) là hội của những người cùng một họ, hoặc của vài họ kết nghĩa với nhau, lập ra ở nơi xa quê để cùng giỗ tổ, giữ gia phả, giúp nhau và lo học bổng cho con cháu. Nếu hội đồng hương gom người theo quê gốc, thì hội tông thân gom người theo dòng máu được tin là chung từ một ông tổ, bất kể người đó đến từ huyện nào, nói phương ngữ nào.
Ở Penang, những ngôi nhà họ lớn được gọi là kongsi và đã trở thành di sản; ở Singapore, Kuala Lumpur, San Francisco, Chợ Lớn, hội họ vẫn họp đều đặn. Bài này giải thích hội tông thân khác hội đồng hương thế nào, vì sao có hội gom nhiều họ, hội làm những gì và người trẻ tìm hội họ của mình ra sao.
Từ nhà thờ họ ở làng quê đến hội họ ở nơi xa
Ở các làng vùng Phúc Kiến, Quảng Đông thời trước, nhiều làng gần như chỉ có một họ. Mỗi dòng họ có từ đường, ruộng họ, gia phả, và một lớp người lớn tuổi đứng ra giữ lệ. Khi con cháu ra đi, họ mang theo ý niệm rằng người cùng họ là người nhà, dù chưa từng gặp.
Ở nơi đất khách, người cùng họ đến từ nhiều làng, nhiều huyện khác nhau. Họ không thể dựng lại từ đường của một làng cụ thể, nên lập ra một ngôi nhà họ chung, thờ ông tổ được cả họ nhận, và tổ chức thành hội. Hội tông thân vì thế là một dạng "dòng họ mở rộng": không đòi chứng minh chính xác cùng một chi, chỉ cần cùng họ và chấp nhận lệ của hội.
Cách gom này rất hữu ích cho người mới đến. Một người họ Lâm vừa xuống tàu ở Singapore có thể không có ai cùng làng, nhưng chắc chắn tìm được hội họ Lâm. Người trong hội có thể không cùng phương ngữ, nhưng sẵn lòng giúp vì cùng một ông tổ. Trong nhiều trường hợp, hội họ và hội đồng hương bổ sung nhau: người đến dựa vào cả hai.
Hội tông thân khác hội đồng hương ở đâu
Tiêu chí gom người. Hội đồng hương gom theo quê, bất kể họ gì; hội tông thân gom theo họ, bất kể quê nào. Một người có thể vừa ở hội Quảng Triệu vừa ở hội họ Trần.
Đối tượng thờ. Hội đồng hương thường thờ vị thần bảo hộ của quê; hội tông thân thờ ông tổ của dòng họ, kèm bài vị của những người trong họ đã mất ở nơi xa.
Ngày lễ chính. Hội đồng hương đông nhất vào ngày vía vị thần quê; hội tông thân đông nhất vào ngày giỗ tổ họ, mùa Thanh Minh và các dịp xuân thu nhị kỳ.
Việc giữ giấy tờ. Hội tông thân thường giữ tộc phả chung, danh sách hội viên theo thế hệ, nên là nơi đầu tiên để hỏi khi tìm họ hàng. Hội đồng hương giữ sổ người đồng hương, ít đi sâu vào thế thứ.
Quy mô. Họ lớn như Trần, Lâm, Lý, Hoàng có hội ở hầu hết thành phố có người Hoa; họ ít người thường nhập vào hội gom nhiều họ hoặc chỉ có hội ở một vài nơi.
Hội gom nhiều họ: khi lịch sử và truyện kể nối các họ lại
Bên cạnh hội một họ, có những hội gom vài họ khác nhau. Lý do thường đến từ truyện kể hoặc từ một nguồn gốc chung được tin là có. Ví dụ quen thuộc là hội của bốn họ Lưu, Quan, Trương, Triệu, kết nghĩa theo hình ảnh bốn nhân vật thời Tam Quốc, thường mang tên Long Cương; hội này có mặt ở nhiều thành phố có người Quảng Đông.
Một kiểu khác là các họ được tin là cùng xuất phát từ một ông tổ xa xưa, về sau tách thành nhiều họ. Những hội như vậy giúp các họ ít người có chỗ sinh hoạt đủ đông. Cũng có hội gom các họ theo cách đọc giống nhau trong một phương ngữ, vì ở nơi mới, tên phiên âm trên giấy tờ của họ trùng nhau.
Hội gom nhiều họ cho thấy hội tông thân không chỉ là chuyện huyết thống. Nó là một cách tổ chức xã hội linh hoạt, dựa vào những gì người xa quê coi là gắn kết: một họ chung, một truyện kể chung, một tên gọi chung. Với người nghiên cứu, đây là chỗ thú vị để thấy cộng đồng di cư tự tạo ra các mối quan hệ mới như thế nào.
Khi tìm hiểu một hội gom nhiều họ, nên đọc điều lệ để biết hội nhận những họ nào và vì sao. Đừng suy đoán quan hệ huyết thống thật giữa các họ chỉ từ việc họ chung một hội.
Kongsi ở Penang: khi nhà họ trở thành di sản
George Town ở Penang, Malaysia, nơi được UNESCO ghi vào Danh sách Di sản Thế giới năm 2008 cùng Malacca, là chỗ hiểu hội tông thân rõ nhất. Người Phúc Kiến ở đây gọi nhà họ là kongsi (公司, công ty, nghĩa gốc là "việc chung"). Năm họ Phúc Kiến lớn ở Penang, thường được nhắc là Khâu (Khoo), Tạ (Cheah), Dương (Yeoh), Lâm (Lim) và Trần (Tan), mỗi họ có kongsi riêng.
Nổi tiếng nhất là Long Sơn Đường của họ Khâu, quen gọi Khoo Kongsi. Hội họ Khâu thường được ghi là lập năm 1835 bởi những người đến từ một làng họ Khâu ở vùng Hạ Môn; ngôi nhà họ đồ sộ hiện nay hoàn thành vào đầu thế kỷ 20, sau một lần cháy. Khu kongsi có sân lát đá, sân khấu kịch, dãy nhà ở của người trong họ bao quanh, giống một làng nhỏ giữa phố.
Điểm đáng chú ý là kongsi không chỉ là nơi thờ. Thời trước, nó là nơi đặt quỹ của họ, lo học hành cho con cháu, cho người trong họ thuê nhà, phân xử tranh chấp. Dãy nhà ở quanh sân kongsi họ Khâu là nơi các gia đình trong họ sinh sống qua nhiều thế hệ.
Ngày nay các kongsi lớn mở cửa đón khách và có khu trưng bày về lịch sử dòng họ. Người họ Khâu, họ Lâm ở Việt Nam hay nước khác ghé qua thường được người giữ nhà hỏi quê, hỏi chi, và đôi khi tìm được những dòng ghi chép chung. Dù vậy, cùng họ không có nghĩa là cùng chi; muốn nối gia phả cần nhiều bằng chứng hơn một cái tên.
Hội họ ở Chợ Lớn và ở các Phố Tàu phương Tây
Ở TP.HCM, nhiều hội họ của người Hoa sinh hoạt quanh khu Chợ Lớn cũ, có hội có nhà riêng, có hội nhờ khuôn viên một hội quán. Hoạt động chính là giỗ tổ, tảo mộ mùa Thanh Minh và trao học bổng. Thành phần hội viên thường trộn nhiều bang: một hội họ Trần có thể có cả người Quảng, người Triều, người Phúc Kiến, vì tiêu chí là họ chứ không phải quê.
Ở các Phố Tàu Bắc Mỹ, hội họ xuất hiện từ thế kỷ 19, khi lớp người Quảng Đông đầu tiên sang làm mỏ, làm đường sắt. Ở San Francisco, New York, Vancouver, người ta dễ thấy trụ sở các hội họ trên tầng hai các dãy nhà phố cũ, tầng trệt cho thuê làm cửa hàng. Các hội này cùng với hội đồng hương hợp thành những hội liên hiệp lớn, từng là đầu mối đại diện cho cả khu phố trước chính quyền sở tại.
Một tục cũ gắn với hội họ là kiêng người cùng họ lấy nhau, vì coi như cùng một nhà. Tục này đã nới nhiều, nhất là khi họ lớn có hàng triệu người không liên quan, nhưng một số gia đình lớn tuổi vẫn còn giữ. Với gia đình Hoa – Việt, hiểu tục này giúp tránh ngạc nhiên khi người lớn hỏi kỹ về họ của người sắp về làm dâu, làm rể.
Hội tông thân làm những việc gì hôm nay
Hoạt động của hội họ thay đổi theo nơi và theo sức của hội, nhưng các việc dưới đây xuất hiện ở hầu hết hội đang sinh hoạt.
- Giỗ tổ họ và lễ xuân thu: dịp lớn nhất trong năm, hội viên từ nhiều nơi về dự, có tiệc chung.
- Thanh Minh: hội tổ chức đi tảo mộ chung ở nghĩa trang có mộ người trong họ, nhất là mộ người không còn con cháu ở gần.
- Học bổng: trao cho con cháu hội viên học giỏi hoặc khó khăn, thường vào dịp đầu năm học hay ngày giỗ tổ.
- Giữ tộc phả và sổ hội viên: ghi người mới sinh, người mới vào hội, người mất; có hội đang số hoá tư liệu cũ.
- Thăm hỏi, phúng điếu: đại diện hội đến thăm người ốm, viếng người mất trong họ.
- Kết nối với hội cùng họ ở nơi khác: đón đoàn từ các nước, tham dự hội nghị họ ở các thành phố lớn trong khu vực.
- Lớp văn hoá cho người trẻ: thư pháp, tiếng phương ngữ, kể chuyện dòng họ, có nơi lập nhóm thanh niên riêng.
Hội lớn có trụ sở riêng và ban điều hành đông; hội nhỏ có thể chỉ là một gian thờ trong nhà một hội viên và vài buổi gặp mỗi năm. Quy mô không quyết định giá trị: với người tìm gốc, một hội nhỏ giữ được tộc phả cũ có khi quý hơn một hội lớn chỉ còn tiệc tùng.
Người trẻ tìm và tham gia hội họ của mình
Nhiều người gốc Hoa sinh ra ở Việt Nam hoặc ở nước ngoài chỉ biết mình họ gì, không biết họ ấy có hội ở đâu. Bước đầu là xác định tên họ bằng chữ Hán: cùng một họ Việt có thể ứng với nhiều chữ Hán khác nhau, và ngược lại cùng một chữ Hán đọc theo phương ngữ ra nhiều cách phiên âm. Ví dụ giả định: một gia đình ghi họ "Lâm" trên giấy tờ Việt Nam, trên giấy tờ ở Malaysia của người chú lại ghi "Lim", trong tộc phả thì là chữ 林.
Có chữ Hán rồi, có thể hỏi ở hội quán quê mình xem trong thành phố có hội họ đó không, hoặc hỏi người lớn trong gia đình từng dự giỗ tổ ở đâu. Ở Singapore, Malaysia, nhiều hội họ có trang thông tin công khai của hội và có thể liên hệ qua đó. Ở Việt Nam, hội họ thường sinh hoạt trong khuôn viên hội quán hoặc ở nhà riêng, phải hỏi qua người quen.
Khi tham gia lần đầu, người trẻ thường được hỏi về quê gốc, tên cha ông, thế thứ. Đây không phải thủ tục làm khó mà là cách hội xếp người mới vào đúng chỗ trong dòng họ. Mang theo bản chụp gia phả, bài vị, ảnh mộ ông bà nếu có sẽ giúp cuộc trò chuyện đi nhanh hơn.
Một lưu ý: hội họ có lệ riêng về việc nhận con rể, con dâu, con gái đã lấy chồng, người mang họ mẹ. Các lệ này đã nới nhiều so với trước nhưng khác nhau giữa các hội; nên hỏi thẳng ban điều hành thay vì tự suy ra.
Câu hỏi thường gặp
Cùng họ có nghĩa là có họ hàng với nhau không?
Không chắc. Một họ lớn như Trần hay Lâm có hàng chục triệu người, gồm rất nhiều dòng không liên quan. Hội tông thân dựa vào ý niệm chung một ông tổ xa xưa, nhưng muốn biết có thật cùng chi hay không phải đối chiếu gia phả, quê làng và thế thứ cụ thể.
Phụ nữ có được vào hội tông thân không?
Ngày nay phần lớn hội cho phụ nữ mang họ của hội làm hội viên, nhiều hội có ban phụ nữ riêng. Một số hội còn giữ lệ cũ chỉ ghi tên nam giới trong tộc phả. Lệ cụ thể khác nhau từng hội, nên hỏi ban điều hành của hội mình muốn tham gia.
Người gốc Hoa đã đổi họ theo tiếng Việt có tìm được hội họ không?
Được, nếu xác định được họ gốc bằng chữ Hán. Bia mộ, bài vị, giấy tờ cũ, gia phả hoặc lời kể của người lớn tuổi thường giữ được chữ Hán. Khi đã có họ gốc, có thể hỏi hội tương ứng; việc đổi cách viết trên giấy tờ không làm mất tư cách trong mắt hội.
Hội tông thân có giúp tìm họ hàng ở nước ngoài không?
Hội có thể là một đầu mối hữu ích nhờ mạng lưới hội cùng họ ở các nước, nhưng không có nghĩa vụ hay khả năng chắc chắn tìm được. Thông tin càng cụ thể như quê làng, tên chữ Hán của ông bà, năm rời quê thì khả năng có người nhận ra càng cao.
Tham gia hội họ có phải đóng góp tiền không?
Thường có một khoản hội phí hằng năm và đóng góp tự nguyện vào các dịp giỗ tổ, xây sửa. Mức đóng do hội quyết định và công khai trong hội. Không hội chính danh nào ép người mới đóng một khoản lớn ngay lần đầu; gặp chuyện như vậy nên cẩn trọng.
Kongsi ở Penang có giống hội quán ở Việt Nam không?
Cùng gốc là tổ chức của người Hoa xa quê, nhưng kongsi ở Penang chủ yếu là nhà của một họ, còn hội quán ở Việt Nam phần lớn là nhà của người cùng quê. Kongsi họ Khâu có cả dãy nhà ở cho người trong họ quanh sân, điều hiếm thấy ở các hội quán Việt Nam.