Hụi (會, đọc theo tiếng Triều Châu và tiếng Phúc Kiến gần với "huê", "hụi") là cách một nhóm người tin nhau góp tiền đều đặn theo kỳ, mỗi kỳ một người được nhận cả phần góp, xoay vòng tới khi ai cũng nhận một lần. Quỹ tương tế là quỹ chung của hội quán, hội họ hay hội nghề, hội viên đóng góp để giúp nhau lúc ốm đau, hoạn nạn và lo tang ma cho người không có thân nhân.
Hai thiết chế này giúp lớp người Hoa xa quê xoay xở khi chưa có ngân hàng cho người nghèo vay, chưa có bảo hiểm, và người mới đến không có tài sản thế chấp. Chữ "hụi" trong tiếng Việt Nam Bộ được nhiều người cho là mượn từ cách đọc của người Hoa. Bài này giải thích cơ chế, vì sao nó bền, các rủi ro đã thấy, và tương trợ cộng đồng của người Hoa ngày nay còn lại gì.
Cơ chế của một dây hụi: ví dụ giả định
Lấy một ví dụ giả định: mười người bán hàng cùng một khu chợ, quen nhau lâu năm, lập một dây hụi mười kỳ, mỗi tháng một kỳ. Mỗi kỳ, mỗi người góp một phần như nhau. Người đứng ra lập và giữ sổ gọi là chủ hụi, thường là người có uy tín nhất nhóm. Mỗi kỳ có một người "hốt hụi", tức nhận toàn bộ tiền góp của cả nhóm kỳ đó.
Trong dạng đơn giản, thứ tự hốt được bốc thăm hoặc thoả thuận từ đầu. Người hốt sớm như được vay không lãi của cả nhóm, người hốt muộn như gửi tiết kiệm không lãi. Sau mười kỳ, ai cũng góp đủ mười phần và nhận đúng một lần. Không cần giấy tờ ngân hàng, không cần tài sản thế chấp, chỉ cần các thành viên tin nhau sẽ góp đủ đến kỳ cuối.
Dạng phổ biến hơn trong cộng đồng người Hoa là hụi có bỏ thăm, người Hoa gọi là "tiêu hội" (標會). Mỗi kỳ, ai cần tiền gấp thì ghi một khoản sẵn sàng bớt đi; người chịu bớt nhiều nhất được hốt. Khoản bớt được chia cho những người chưa hốt, như một khoản lãi cho người chờ. Trong tiếng Việt, người đã hốt gọi là "hụi chết", người chưa hốt gọi là "hụi sống": người hụi chết góp đủ phần, người hụi sống được góp bớt đi.
Cơ chế này tự điều chỉnh: lúc nhiều người cần tiền, khoản bớt cao lên; lúc ít người cần, khoản bớt thấp xuống. Đó là một thị trường tín dụng tí hon, vận hành chỉ bằng lòng tin và cuốn sổ của chủ hụi.
Vì sao hụi bền trong cộng đồng người Hoa xa quê
Hình thức góp vốn xoay vòng có ở rất nhiều nơi: Nhật Bản có tanomoshi, Hàn Quốc có kye, Tây Phi và vùng Caribe có susu. Các nhà kinh tế học gọi chung là hiệp hội tiết kiệm và tín dụng xoay vòng. Nó xuất hiện ở bất cứ đâu người ta cần một khoản tiền lớn một lúc mà không vay được ngân hàng, và có một nhóm đủ tin nhau.
Với người Hoa xa quê, các điều kiện ấy hội tụ. Người mới đến không có tài sản, không có lịch sử tín dụng, thường không nói được tiếng bản xứ để làm việc với ngân hàng. Nhưng họ có hội quán, hội họ, con phố cùng nghề, nơi ai cũng biết ai. Chính mạng lưới ấy làm cho lời hứa góp đủ đến kỳ cuối có sức nặng: người bỏ hụi giữa chừng mất uy tín với cả cộng đồng, mất luôn chỗ dựa làm ăn.
Hụi cũng hợp với nhịp buôn bán nhỏ. Một tiểu thương cần tiền nhập hàng trước Tết, một gia đình cần tiền cưới vợ cho con, một thợ may cần mua máy: hốt hụi đúng lúc là có ngay khoản vốn. Nhiều câu chuyện gia đình gốc Hoa kể về việc mở tiệm đầu tiên bằng tiền hốt hụi, sau đó lại làm chủ hụi cho người khác.
Ngoài kinh tế, dây hụi còn là một nhịp gặp gỡ. Mỗi kỳ hốt, các thành viên tụ lại, có khi là một bữa cơm, có khi là buổi uống trà ở tiệm chủ hụi. Ở đó có tin tức, có giới thiệu việc làm, có mai mối. Hụi vì vậy vừa là tín dụng vừa là sợi dây xã hội.
Quỹ tương tế: giúp nhau lúc ốm, lúc tang
Quỹ của hội quán. Hội viên đóng góp định kỳ hoặc vào dịp lễ; quỹ dùng giúp người ốm nặng, người mất việc, gia đình gặp hoả hoạn, và chi cho các việc chung. Mức giúp do ban trị sự quyết, thường được ghi sổ công khai trong hội.
Hội tang lễ. Một số cộng đồng lập hội riêng lo tang: hội viên góp đều, khi có người mất thì hội lo quan tài, đất chôn, người khiêng, nhạc tang. Với người xa quê không con cháu, đây là bảo đảm được chôn cất tử tế, điều rất hệ trọng trong quan niệm của họ.
Nghĩa trang và giữ mộ. Hội quán mua đất làm nghĩa trang, cắt cử người trông, tổ chức tảo mộ chung mùa Thanh Minh cho cả những ngôi mộ không còn ai thăm. Sổ người mất của hội là tư liệu quý cho con cháu tìm mộ sau này.
Đưa người về quê. Thời trước, một số hội lo việc gửi hài cốt hoặc tro cốt người mất về quê theo nguyện vọng gia đình, bằng cách gom và gửi theo chuyến tàu chung. Việc này rất tốn kém nên thường do quỹ chung đỡ một phần.
Cứu đói, cứu trợ. Khi có thiên tai, dịch bệnh, các hội quán thường mở bếp chung, phát gạo, thuốc cho cả người ngoài cộng đồng. Nhiều phòng thuốc từ thiện của người Hoa ở các thành phố Đông Nam Á bắt đầu từ những đợt cứu trợ như vậy.
Những rủi ro đã thấy của hụi và cách cộng đồng tự giữ
Hụi dựa hoàn toàn vào lòng tin nên rủi ro cũng nằm ở đó. Bảng dưới tổng hợp các tình huống thường gặp trong các câu chuyện về "vỡ hụi" và cách các nhóm có kinh nghiệm phòng tránh.
| Rủi ro | Xảy ra thế nào | Cách các nhóm có kinh nghiệm phòng |
|---|---|---|
| Chủ hụi bỏ trốn | Chủ hụi gom tiền nhiều dây rồi biến mất | Chỉ theo hụi của người quen lâu năm, biết rõ gia đình, nhà cửa |
| Người hốt sớm bỏ ngang | Hụi chết không góp tiếp các kỳ sau | Chủ hụi chịu trách nhiệm bù; người hốt sớm phải là người có nghề ổn định |
| Hụi chồng hụi | Một người theo nhiều dây, lấy tiền dây này đóng dây kia | Giới hạn số dây; chủ hụi hỏi kỹ trước khi nhận thành viên |
| Khoản bớt quá cao | Người kẹt tiền chấp nhận bớt quá nhiều, thành vay nặng lãi trá hình | Nhóm thống nhất mức bớt trần, không để người yếu thế bị ép |
| Tranh chấp không có giấy tờ | Không ai nhớ ai đã hốt, ai đã góp | Chủ hụi giữ sổ, mỗi kỳ cả nhóm ký xác nhận |
Pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành có quy định về họ, hụi, biêu, phường: hụi giữa những người quen biết là giao dịch được thừa nhận, nhưng không được dùng để cho vay lãi nặng hay huy động vốn trái phép. Khi có tranh chấp, giấy tờ ghi chép của dây hụi là bằng chứng quan trọng.
Bài này mô tả hụi như một thiết chế lịch sử của cộng đồng, không khuyến khích tham gia. Ai muốn theo hụi nên cân nhắc kỹ khả năng góp đủ và mức độ tin cậy của chủ hụi.
Tương trợ cộng đồng ngày nay còn lại gì
Khi ngân hàng mở rộng cho vay cá nhân, bảo hiểm y tế và bảo hiểm nhân thọ phổ biến, vai trò kinh tế của hụi và quỹ tương tế giảm hẳn. Ở Singapore, Malaysia, các hội quán lớn chuyển trọng tâm sang học bổng, chăm sóc người già, hỗ trợ các gia đình khó khăn trong hội. Một số hội còn giữ quỹ tang lễ cho hội viên cao tuổi.
Hụi vẫn tồn tại trong một số nhóm tiểu thương, cả người Hoa lẫn người Việt, ở các chợ truyền thống. Nhưng các vụ vỡ hụi lớn được báo chí đưa tin khiến nhiều gia đình thận trọng hơn, và thế hệ trẻ phần lớn dùng dịch vụ ngân hàng thay vì hụi.
Ở các cộng đồng người Hoa gốc Việt tại Mỹ, Úc, Pháp, hụi từng là cách quen thuộc để các gia đình mới đến mở tiệm, mua nhà ban đầu. Ngày nay nó còn trong ký ức nhiều hơn trong thực tế, xuất hiện trong hồi ký, phim tài liệu về cộng đồng.
Điều còn lại rõ nhất là tinh thần: hội quán và hội họ vẫn đến thăm khi hội viên ốm, vẫn có mặt ở đám tang, vẫn góp tiền khi ai gặp nạn. Với người lớn tuổi sống một mình, đó vẫn là mạng lưới an toàn quan trọng mà bảo hiểm không thay được.
Đọc dấu vết tương trợ xưa trong một hội quán
Khi bước vào một hội quán cổ, những tấm bia đá dọc tường không chỉ là danh sách người góp tiền xây dựng. Nhiều bia ghi việc lập quỹ, mua đất nghĩa trang, mở phòng thuốc, kèm tên từng người góp và phần góp. Đó là bằng chứng trực tiếp về cách cộng đồng tự tổ chức phúc lợi khi chưa có nhà nước phúc lợi.
Trong một số hội quán còn giữ sổ sách cũ: sổ hội viên, sổ người mất, sổ chi quỹ. Những cuốn sổ này thường viết bằng chữ Hán, ghi tên theo cách đọc phương ngữ, ngày tháng theo âm lịch. Với người nghiên cứu lịch sử xã hội hay người tìm gốc gác gia đình, chúng có giá trị lớn, nhưng thường chỉ được xem khi có sự đồng ý của ban trị sự.
Ở các nghĩa trang cũ của người Hoa, có những khu mộ chung với bia ghi "nghĩa trủng", nơi chôn người không có thân nhân do hội quán lo. Mùa Thanh Minh, đại diện hội quán vẫn đến thắp hương cho cả khu, giữ lời hứa từ nhiều thế hệ trước rằng người xa quê sẽ không bị bỏ quên.
Hụi trong gia đình Hoa – Việt: khi hai nếp gặp nhau
Người Việt Nam Bộ cũng chơi hụi, miền Bắc có họ, có phường, nên hụi không phải thứ riêng của người Hoa. Nhưng trong nhiều gia đình Hoa – Việt, chuyện hụi là nơi hai nếp gặp nhau rất rõ. Bà nội gốc Triều quen theo dây hụi của người cùng bang ở chợ, bà ngoại người Việt theo dây hụi của xóm; cả hai đều coi đó là một phần của việc giữ nhà.
Với thế hệ con cháu, câu chuyện hụi của ông bà là một cửa sổ để hiểu cách gia đình đã gây dựng: căn tiệm đầu tiên mở bằng tiền hốt hụi kỳ nào, ai là chủ hụi, vì sao cả nhà phải thắt lưng buộc bụng mấy năm để đóng đủ phần. Hỏi người lớn tuổi về những dây hụi cũ thường mở ra cả một mạng quan hệ xóm chợ mà sổ sách không ghi lại.
Một lưu ý cho gia đình ngày nay: nếu người lớn tuổi trong nhà còn theo hụi, con cháu nên hỏi han nhẹ nhàng để biết dây hụi gồm những ai, đã hốt hay chưa, sổ ghi ở đâu. Khi người lớn đột ngột ốm hoặc mất, những thông tin này giúp gia đình xử lý phần góp còn dang dở mà không gây tranh cãi với các thành viên khác.
Câu hỏi thường gặp
Chữ "hụi" trong tiếng Việt có phải từ tiếng Hoa không?
Nhiều người nghiên cứu cho rằng "hụi" bắt nguồn từ chữ 會 đọc theo phương ngữ Nam Trung Hoa, đi vào tiếng Việt Nam Bộ qua giao tiếp ở chợ. Miền Bắc quen gọi là "họ" hoặc "phường". Nguồn gốc từ nguyên chính xác vẫn còn bàn, nhưng sự trùng hợp về âm và nghĩa rất rõ.
Hụi có phải là cho vay nặng lãi không?
Về bản chất thì không: hụi là góp vốn xoay vòng giữa những người tin nhau. Nhưng nếu khoản bớt khi bỏ thăm quá cao, hoặc chủ hụi dùng dây hụi để huy động tiền cho mục đích khác, nó có thể biến thành hình thức vay nặng lãi hoặc lừa đảo, và bị pháp luật xử lý.
Quỹ tương tế của hội quán có giúp người ngoài cộng đồng không?
Chủ yếu dành cho hội viên, nhưng nhiều hội quán vẫn làm từ thiện cho mọi người: phát gạo, hỗ trợ bệnh viện, cứu trợ thiên tai, học bổng cho học sinh nghèo ở địa phương. Mức độ tuỳ vào quỹ và quyết định của ban trị sự từng năm.
Có tư liệu nào ghi lại hụi của người Hoa ở Việt Nam thời trước không?
Tư liệu trực tiếp không nhiều vì hụi vốn ít giấy tờ. Dấu vết nằm rải rác trong hồi ký, phỏng vấn lịch sử truyền miệng, nghiên cứu về chợ và tiểu thương Nam Bộ, cùng một số hồ sơ tranh chấp. Người lớn tuổi trong gia đình thường là nguồn kể chuyện phong phú nhất.
Người già sống một mình có thể nhờ hội quán giúp gì?
Tuỳ hội, nhưng thường có thăm hỏi định kỳ, hỗ trợ một phần khi ốm nặng, và lo hậu sự nếu không có thân nhân. Người già hoặc gia đình nên chủ động đăng ký hội viên và báo tình hình cho ban trị sự, vì hội chỉ giúp được người mà họ biết đến.
Hụi có còn phổ biến trong cộng đồng người Hoa ở nước ngoài không?
Ít hơn trước nhiều. Ở các nước có hệ thống ngân hàng phát triển, hụi chủ yếu còn trong một số nhóm người lớn tuổi hoặc tiểu thương mới đến. Một số nước có quy định riêng về hình thức góp vốn xoay vòng, nên người tham gia cần tìm hiểu luật nơi mình sống.