Người Hoa ở miền Tây Nam Bộ phần lớn gốc Triều Châu, đến từ thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, sống tập trung ở Sóc Trăng (nay thuộc Cần Thơ), Bạc Liêu (nay thuộc Cà Mau), Trà Vinh (nay thuộc Vĩnh Long), Rạch Giá (nay thuộc An Giang) và các chợ ven sông. Nghề gắn với họ nhiều nhất là thu mua lúa qua các chành, chở gạo bằng ghe chài về Chợ Lớn, mở tiệm tạp hoá ở đầu chợ, làm muối và làm ruộng.
Khác với Chợ Lớn đô thị, người Hoa miền Tây sống giữa làng quê, cạnh người Kinh và người Khmer. Ở nhiều nơi, ba cộng đồng đan vào nhau đến mức một gia đình có ông nội người Hoa, bà nội người Khmer, mẹ người Kinh. Bài này nói về con đường người Hoa đến miền Tây, cách mạng lưới lúa gạo vận hành ngày trước, đời sống chung ba dân tộc và những gì còn thấy hôm nay.
Vì sao người Triều Châu đông ở miền Tây
Người Triều Châu đến từ vùng duyên hải phía đông Quảng Đông, quanh các thành Triều Châu, Sán Đầu. Quê họ đất hẹp người đông, có truyền thống đi biển xuống phương Nam từ lâu. Thế kỷ 19, khi đồng bằng sông Cửu Long được khai phá mạnh và lúa gạo trở thành hàng hoá xuất khẩu lớn, nhiều người Triều Châu theo thuyền vào Nam Kỳ.
Họ đến muộn hơn lớp người theo Trần Thượng Xuyên, Mạc Cửu, và phần đông không ở lại Chợ Lớn mà đi tiếp xuống các tỉnh sâu, nơi còn chỗ cho người mới. Ở Sóc Trăng, Bạc Liêu, Trà Vinh, họ gặp người Khmer đã sống ở đó lâu đời và người Kinh từ miền Trung, miền Đông vào khai khẩn.
Mạng lưới đồng hương giải thích vì sao một nhóm lại dồn về một vùng. Người đến trước gửi thư về quê, gọi anh em, bà con sang làm phụ việc ở tiệm; khi đã có vốn, người đến sau lại mở tiệm mới ở chợ bên cạnh. Qua vài chục năm, cả một dải chợ ven sông có chủ tiệm cùng quê, nói cùng một tiếng.
Mạng lưới lúa gạo ngày trước vận hành ra sao
Chành lúa ở đầu kênh. Chành là kho thu mua lúa đặt ở ngã ba sông, đầu kênh, nơi ghe của nông dân dễ ghé. Chủ chành, nhiều người là người Hoa, mua lúa của bà con theo mùa, phơi, cất trữ rồi bán lại cho các nhà buôn lớn hơn.
Ghe chài chở gạo về Chợ Lớn. Lúa gom ở chành được chất lên ghe chài, loại ghe lớn mui kín, xuôi theo sông Hậu, sông Tiền, qua kênh Chợ Gạo, kênh Tàu Hũ về Chợ Lớn. Một chuyến đi có thể mất nhiều ngày; người làm ghe ăn ngủ trên ghe.
Nhà máy xay ở Chợ Lớn. Cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, Chợ Lớn có nhiều nhà máy xay xát chạy hơi nước, đa số do thương nhân người Hoa làm chủ. Gạo trắng từ đây xuất đi các cảng châu Á, nên hạt lúa miền Tây đi ra thế giới qua tay một chuỗi người từ chành đến nhà máy.
Tiệm tạp hoá bán chịu. Ở chợ quê, tiệm tạp hoá người Hoa bán dầu, muối, vải, đồ dùng cho nông dân, nhiều khi ghi sổ bán chịu tới mùa lúa. Mối quan hệ chủ tiệm với người mua kéo dài nhiều năm, thường dựa vào chữ tín hơn là giấy tờ.
Hụi và vốn gia đình. Vốn mở chành, mở tiệm thường gom từ gia đình, đồng hương và hụi. Đây không phải nét riêng của người Hoa; người Kinh, người Khmer cũng chơi hụi. Khác biệt nằm ở chỗ mạng đồng hương giúp người mới có người bảo lãnh, có chỗ học việc.
Ngoài lúa gạo: muối, ruộng, nghề biển và tiệm thuốc
Lúa gạo là nghề nổi tiếng nhất, nhưng không phải nghề duy nhất. Dọc bờ biển Bạc Liêu, Sóc Trăng, nhiều gia đình người Hoa làm muối và buôn muối; ruộng muối ven biển, kho muối và ghe chở muối là một phần cảnh quan vùng này suốt thế kỷ 20. Người Triều Châu quê vốn ven biển, quen nghề muối và nghề cá, nên dễ bắt nhịp với đất mới.
Một bộ phận khác làm ruộng như mọi nông dân miền Tây. Ở những giồng đất cao của Sóc Trăng, Trà Vinh, có những xóm người Hoa trồng rau màu, hành tím, củ cải, nuôi heo; củ cải muối, hành phi, lạp xưởng trong bếp miền Tây nhiều phần từ những xóm như thế mà ra.
Ở các chợ huyện cũ, gần như nơi nào cũng có một tiệm thuốc bắc của người Hoa, vừa bán thuốc vừa là chỗ người trong xóm đến hỏi han chuyện sức khoẻ. Bên cạnh là tiệm vàng, tiệm may, tiệm sửa đồng hồ, lò bánh, lò mì. Nghề nghiệp đa dạng như vậy là vì cộng đồng phải tự đáp đủ nhu cầu của một chợ quê, không phải vì một thiên hướng riêng nào.
Từ giữa thế kỷ 20, nhiều gia đình chuyển sang xay xát, chế biến thực phẩm, buôn vật tư nông nghiệp như phân bón, thuốc trừ sâu, máy bơm. Chuỗi buôn bán vẫn đi theo cây lúa, chỉ đổi mặt hàng theo thời.
Sóc Trăng: nơi ba dân tộc sống chen nhau
Sóc Trăng là nơi rõ nhất cảnh người Kinh, Hoa, Khmer sống đan xen. Ở chợ, chủ tiệm có thể là người Hoa, người bán rau là người Khmer, người mua là người Kinh, và cả ba trao đổi bằng một thứ tiếng Việt pha vài chữ Triều Châu, vài chữ Khmer. Nhiều người lớn tuổi nói được cả ba thứ tiếng.
Hôn nhân giữa người Hoa và người Khmer ở đây diễn ra từ nhiều đời. Con cháu những gia đình ấy có thể đi chùa Khmer dịp Chôl Chnăm Thmây, vừa cúng ông bà theo nếp người Hoa dịp Tết Nguyên đán, vừa ăn Tết Việt. Đây là một trong những nơi mà câu hỏi "nhà mình là người gì" khó trả lời gọn nhất.
Dấu vết Triều Châu ở Sóc Trăng thấy rõ trong ăn uống: bánh pía nhân đậu xanh, sầu riêng, trứng muối có gốc từ bánh của người Triều Châu, về sau thành đặc sản của cả vùng; lạp xưởng, mì, hủ tiếu, các món chay ngày rằm cũng mang dấu bếp Triều Châu. Món ăn ở đây đã qua nhiều đời biến đổi, nên khác với bản gốc bên kia biển.
Ví dụ giả định: một cô gái ở Sóc Trăng tên Việt, học trường Việt, nhưng gọi bà nội là "a ma" theo tiếng Triều Châu, mỗi năm theo mẹ lên chùa Khmer dâng cơm. Với cô, ba nền văn hoá không tách rời, đó là chuyện bình thường trong nhà.
Các tỉnh khác ở miền Tây có gì
Ngoài Sóc Trăng, người Hoa có mặt ở hầu hết các chợ lớn miền Tây. Vài điểm đáng chú ý theo tên tỉnh, thành sau tháng 7/2025:
- Bạc Liêu (Cà Mau). Người Triều Châu đến sớm, gắn với nghề lúa, nghề muối ven biển và buôn bán ở chợ. Khu chợ cũ ven sông còn nhiều nhà phố hai tầng của các gia đình buôn bán ngày trước.
- Cần Thơ. Trung tâm của miền Tây, có chùa Ông gần bến Ninh Kiều, vốn là hội quán của người Quảng Đông dựng cuối thế kỷ 19. Cộng đồng ở đây pha trộn nhiều nhóm hơn các tỉnh lân cận.
- Trà Vinh (Vĩnh Long). Người Hoa sống xen người Khmer, nhiều gia đình lai Hoa – Khmer. Các chùa Ông Bổn, miếu Thiên Hậu nằm gần chùa Khmer, tạo nên những khu phố có ba kiểu mái chùa khác nhau.
- Rạch Giá và Hà Tiên (An Giang). Người Hoa ven vịnh Thái Lan làm nghề biển, buôn hải sản khô, nước mắm. Hà Tiên còn gắn với lịch sử họ Mạc từ cuối thế kỷ 17.
- Mỹ Tho (Đồng Tháp). Phố chợ người Hoa có từ thời Dương Ngạn Địch cuối thế kỷ 17, về sau là nơi buôn trái cây, lúa gạo trên sông Tiền.
- Châu Đốc, Long Xuyên (An Giang). Người Hoa buôn bán ở chợ, làm nghề cá, mắm; sống bên cạnh người Chăm, người Khmer, người Kinh.
Danh sách không đầy đủ: thị trấn, chợ xã nào ở miền Tây có bến ghe lớn ngày trước thì gần như đều có vài gia đình người Hoa mở tiệm. Muốn biết ở một chợ cụ thể, nên hỏi người lớn tuổi đã sống ở đó từ thập niên 1960 trở về trước.
Tín ngưỡng cộng đồng: chùa Ông Bổn, miếu Thiên Hậu, chùa Ông
Ở miền Tây, nơi sinh hoạt chung của người Hoa thường là ba kiểu miếu. Chùa Ông thờ Quan Công, phổ biến với người Quảng Đông. Miếu Thiên Hậu thờ bà Thiên Hậu, vị thần biển của người đi thuyền, quen thuộc với người Phúc Kiến, Hải Nam, Triều Châu. Chùa Ông Bổn, thờ Bổn Đầu Công, gắn với người Triều Châu và Phúc Kiến.
Những ngôi miếu này không chỉ là nơi thờ tự. Chúng là chỗ cộng đồng họp bàn việc chung, lo ma chay cho người nghèo, tổ chức múa lân dịp rằm tháng Giêng, phát gạo ngày lễ. Người Kinh, người Khmer trong vùng cũng đến miếu, nhất là dịp lễ lớn, nên miếu thành không gian chung của cả chợ.
Lễ lớn nhất ở các miếu miền Tây thường rơi vào rằm tháng Giêng và ngày vía của vị thần được thờ. Những dịp ấy có múa lân, hát, phát lộc, đấu giá đồ lễ để gây quỹ cho miếu; tiền quỹ dùng tu sửa miếu, giúp học bổng cho học trò nghèo trong chợ, không phân biệt dân tộc.
Ở đây chỉ mô tả miếu như di sản và nếp sinh hoạt. Người đến thăm nên coi đó là nơi tôn nghiêm của cộng đồng: ăn mặc kín đáo, không chạm vào đồ thờ, hỏi ban trị sự trước khi chụp ảnh hay quay phim bên trong.
Miền Tây hôm nay: con cháu đi đâu, giữ được gì
Từ cuối thế kỷ 20, nhiều gia đình người Hoa miền Tây chuyển lên TP.HCM, Bình Dương cũ, Đồng Nai làm ăn, cho con học đại học; một số định cư ở nước ngoài. Các chợ quê vẫn còn tiệm của người Hoa, nhưng lớp chủ tiệm trẻ phần đông đã nói tiếng Việt là chính, tiếng Triều Châu chỉ còn dùng với ông bà.
Nghề chành lúa, ghe chài thu hẹp vì đường bộ, xe tải và nhà máy xay hiện đại thay thế. Nhiều chành cũ ven sông bỏ trống hoặc chuyển thành kho hàng khác. Thứ còn bền là các món ăn, các ngôi miếu và các lễ cộng đồng; mỗi dịp rằm tháng Giêng, con cháu ở xa vẫn về miếu ở quê.
Với người trẻ gốc Hoa ở miền Tây, cách giữ gốc dễ nhất là ghi lại lời kể của ông bà: nhà mình đến từ huyện nào bên Triều Châu, ông cố làm nghề gì ở chợ nào, tiệm cũ ở đâu, ai còn giữ bài vị. Những thông tin ấy mất đi rất nhanh khi lớp người lớn tuổi không còn.
Câu hỏi thường gặp
Người Triều Châu và người Tiều có phải là một?
Đúng. "Tiều" là cách người Nam Bộ đọc gọn chữ Triều trong Triều Châu. Người miền Tây vẫn nói "người Tiều", "tiếng Tiều" để chỉ nhóm người Hoa đến từ vùng Triều Châu, Sán Đầu ở phía đông Quảng Đông.
Vì sao người Hoa miền Tây hay làm nghề lúa gạo?
Thế kỷ 19, lúa gạo là hàng hoá chính của Nam Kỳ và cần một chuỗi người thu gom, chở, xay, bán đi xa. Người Hoa đến vào lúc ấy, có sẵn mạng đồng hương nối các chợ quê với Chợ Lớn, nên nhiều người vào nghề chành lúa, ghe chài. Người Kinh, người Khmer cũng làm các khâu khác của cùng chuỗi đó.
Chành lúa là gì?
Chành là kho thu mua lúa đặt ở đầu kênh, ngã ba sông, nơi nông dân chở lúa đến bán. Chủ chành gom, phơi, cất lúa rồi bán cho nhà buôn hoặc nhà máy xay. Ngày nay nghề này còn ở vài nơi nhưng thu hẹp nhiều so với trước.
Người Hoa lai Khmer có ghi dân tộc Hoa không?
Tuỳ gia đình. Con cái theo dân tộc của cha hoặc mẹ theo thoả thuận khi đăng ký khai sinh, nên trong cùng một nhà có thể có người ghi Hoa, người ghi Khmer hoặc Kinh. Điều đó không làm thay đổi việc gia đình giữ nếp văn hoá nào.
Bánh pía Sóc Trăng có phải món của người Hoa?
Bánh pía có gốc từ bánh của người Triều Châu, được các gia đình người Hoa ở Sóc Trăng làm từ lâu, về sau phát triển thành đặc sản của tỉnh với nhiều loại nhân mới như sầu riêng, khoai môn. Hôm nay đây là món của cả vùng, không riêng một cộng đồng.
Đi miền Tây có thể thăm miếu người Hoa ở đâu?
Hầu như chợ lớn nào ở miền Tây cũng có chùa Ông, miếu Thiên Hậu hoặc chùa Ông Bổn gần chợ hoặc bến sông. Chùa Ông ở Cần Thơ gần bến Ninh Kiều là nơi dễ ghé nhất. Nên đi ngoài giờ lễ, ăn mặc kín đáo và hỏi trước khi chụp ảnh.