Người mang hộ chiếu Việt Nam đi thăm quê gốc ở Quảng Đông, Phúc Kiến, Hải Nam thường cần thị thực xin trước tại cơ quan đại diện của nơi đến; người mang hộ chiếu Mỹ, Úc, Singapore, Malaysia… thì tuỳ chế độ miễn thị thực đang áp dụng cho quốc tịch đó. Ngoài hộ chiếu và thị thực, nên mang bản chụp các trang gia phả liên quan, ảnh bia mộ, tên làng và tên tổ tiên viết sẵn bằng chữ Hán cả phồn thể lẫn giản thể, cùng ảnh ông bà, để người ở quê nhận ra.
Chuyến về quê gốc là chuyện gia đình và văn hoá, không cần một "giấy xác nhận gốc Hoa" nào. Bài viết tập trung vào giấy tờ và chuẩn bị thực tế; việc tra cứu quê gốc từ gia phả, bia mộ được bàn riêng ở chuyên mục họ tên và gia phả của trang. Quy định nhập cảnh thay đổi theo thời kỳ, nên mọi điều về thị thực trong bài chỉ là khung chung, cần kiểm lại ở trang chính thức trước khi đặt vé.
Hộ chiếu và thị thực theo quốc tịch người đi
Trong một gia đình người Hoa từ Việt Nam, các thành viên đi cùng chuyến có thể mang nhiều quốc tịch khác nhau. Mỗi người tuân theo quy định dành cho hộ chiếu của mình, không theo gốc gác.
| Hộ chiếu | Thường gặp | Cần kiểm |
|---|---|---|
| Việt Nam | Xin thị thực du lịch hoặc thăm thân trước chuyến đi | Loại thị thực phù hợp, giấy mời nếu đi thăm thân, thời hạn lưu trú |
| Mỹ, Canada, Úc, Pháp, Anh | Tuỳ thời kỳ có thể được miễn thị thực ngắn ngày hoặc phải xin | Danh sách quốc tịch được miễn, số ngày, cửa khẩu áp dụng |
| Singapore, Malaysia | Những năm gần đây có chế độ miễn thị thực ngắn ngày | Số ngày được ở, điều kiện về mục đích chuyến đi |
| Đi qua cửa khẩu đường bộ phía Bắc Việt Nam | Hộ chiếu và thị thực; giấy thông hành biên giới chỉ dùng trong vùng giới hạn | Giấy thông hành có cho đi tới quê ở xa biên giới không |
Thông tin trong bảng là khung tham khảo. Trước khi đi, mỗi người kiểm trên trang chính thức của cơ quan đại diện nơi đến tại nước mình, hoặc trang của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh nơi đến. Hộ chiếu nên còn hạn đủ dài theo yêu cầu, thường từ sáu tháng trở lên tính từ ngày nhập cảnh.
Chuẩn bị thông tin quê: những gì cần viết sẵn bằng chữ Hán
Người ở quê gốc ngày nay dùng chữ giản thể và tiếng Phổ thông cùng tiếng địa phương. Gia phả của gia đình ở Việt Nam lại viết chữ phồn thể và tên đất theo thời xưa. Vì vậy, trước chuyến đi, hãy chép ra một tờ thông tin gồm hai cột: chữ phồn thể như trong gia phả và chữ giản thể tương ứng.
Tờ thông tin nên có: tên tỉnh, phủ hoặc huyện, làng như ghi trong gia phả hoặc trên bia mộ; tên chữ Hán của tổ tiên đời đi xa, kèm tên tự nếu có; tên dòng họ và chữ lót các đời; tên từ đường hoặc miếu họ nếu gia phả có nhắc; năm đi xa ước tính. Ví dụ giả định: "Quảng Đông, Triều Châu phủ, Triều Dương huyện, … thôn; tổ đời thứ năm họ Trần, huý …, sang An Nam khoảng cuối đời Quang Tự."
Lưu ý rằng nhiều tên phủ, huyện, trấn, thôn ở quê gốc đã đổi qua các đợt sắp xếp hành chính trong thế kỷ XX và gần đây. Tên trong gia phả có thể không còn trên bản đồ hiện tại. Người địa phương lớn tuổi, từ đường dòng họ, hội đồng hương là những nơi còn nhớ tên cũ. Mang theo cả tên cũ lẫn tên mới nếu đã tra được, và đừng thất vọng khi phải hỏi nhiều nơi.
Bên cạnh chữ viết, mang theo ảnh: ảnh ông bà, ảnh bài vị, ảnh bia mộ ở Việt Nam, ảnh hội quán nơi gia đình sinh hoạt. Người ở quê nhận ra một gương mặt, một kiểu chữ trên bia, nhanh hơn nhận ra một cái tên.
Danh sách giấy tờ và vật dụng nên mang
Danh sách dưới đây áp dụng cho một chuyến thăm quê ngắn ngày, không có mục đích làm việc hay cư trú dài hạn:
- Hộ chiếu còn hạn, thị thực nếu cần, và bản chụp lưu riêng trên điện thoại và trong hành lý.
- Vé khứ hồi và thông tin chỗ ở; giấy mời của người thân ở quê nếu loại thị thực đòi hỏi.
- Tờ thông tin quê viết bằng chữ Hán phồn thể và giản thể, như phần trên.
- Bản chụp các trang gia phả liên quan, không mang bản gốc.
- Ảnh ông bà, bài vị, bia mộ, in ra giấy hoặc lưu trên máy tính bảng để đưa cho người lớn tuổi xem.
- Bảo hiểm du lịch có chi trả y tế ở nơi đến; danh sách thuốc đang dùng nếu là người lớn tuổi.
- Với trẻ em đi cùng ông bà hoặc chỉ một người cha mẹ: bản sao khai sinh và giấy đồng ý của cha mẹ, có thể được hỏi ở cửa khẩu hai bên.
- Phương tiện liên lạc và thanh toán dùng được ở nơi đến, vì thói quen thanh toán, ứng dụng nhắn tin ở đó có thể khác nơi bạn sống.
Khi ở nhà người thân thay vì khách sạn, người nước ngoài thường phải khai báo tạm trú với cơ quan công an địa phương trong thời gian ngắn sau khi đến. Khách sạn làm việc này thay khách; ở nhà dân thì chủ nhà hoặc chính khách phải tự làm. Hỏi người thân ở quê cách làm ở địa phương họ.
Những thứ không nên mang hoặc phải khai báo
Bản gốc gia phả, giấy đất cũ. Giấy cũ là tài sản không thay thế được. Mất hoặc hỏng trên đường thì không lấy lại được. Bản chụp rõ là đủ để người ở quê đọc và đối chiếu.
Tiền mặt, vàng vượt mức phải khai. Cả Việt Nam lẫn nơi đến có quy định khai báo hải quan khi mang tiền mặt, vàng vượt ngưỡng. Mang quà biếu bằng tiền cho họ hàng thì kiểm mức phải khai, khai đúng ở cả hai đầu.
Thực phẩm tươi, thịt, trái cây, hạt giống. Đa số các nước hạn chế mang các loại này qua biên giới. Quà quê từ Việt Nam nên chọn đồ khô đóng gói, có nhãn rõ ràng.
Đồ cổ, hiện vật gia đình có giá trị lịch sử. Mang đồ cổ ra khỏi Việt Nam hay vào nước khác có thể cần giấy phép. Nếu gia đình muốn tặng lại từ đường bên kia một hiện vật, hãy tìm hiểu thủ tục trước, đừng bỏ vào vali.
Thuốc kê đơn không có toa. Người lớn tuổi đi cùng nên mang thuốc trong hộp gốc, kèm toa hoặc giấy của bác sĩ, đủ cho cả chuyến và thêm vài ngày dự phòng.
Ngôn ngữ, người dẫn đường và cách cư xử khi về làng
Nhiều gia đình người Hoa ở Việt Nam vẫn nói tiếng Quảng Đông, Triều Châu, Hẹ, Hải Nam trong nhà. Khi về đúng vùng quê gốc, tiếng nói này là cầu nối quý: người lớn tuổi ở quê có thể nghe ra giọng của làng mình trong lời nói của khách. Tuy vậy, tiếng nói ở Việt Nam đã đi riêng một trăm năm, mang nhiều từ Việt, nên đôi khi khác giọng ở quê. Thế hệ trẻ ở quê lại dùng tiếng Phổ thông nhiều hơn.
Nếu trong đoàn không ai nói tiếng Phổ thông, nên có người dẫn đường hoặc người thân ở quê đi cùng. Hội đồng hương, hội họ ở Việt Nam hay ở nước sở tại đôi khi có người từng về và có liên hệ; hỏi qua những kênh công khai ấy an toàn hơn thuê người lạ trên mạng.
Ở làng, từ đường và miếu họ là nơi đầu tiên người ta dẫn khách đến. Đây là không gian của cộng đồng, có nếp riêng; khách nên hỏi trước khi chụp ảnh, khi vào khu thờ, và theo hướng dẫn của người trong họ. Việc đóng góp cho từ đường, nếu có, là tuỳ tâm và nên làm minh bạch, có người trong họ ghi nhận, tránh những lời mời đóng góp gấp qua người không quen.
Ví dụ giả định: một đoàn ba thế hệ, ba loại hộ chiếu
Bà Tạ, 78 tuổi, người Hoa gốc Triều Châu ở Cần Thơ (Sóc Trăng cũ), muốn về làng của cha ở vùng Triều Sán một lần. Đi cùng bà có con trai ở TP.HCM mang hộ chiếu Việt Nam, con gái định cư ở Melbourne mang hộ chiếu Úc, và cháu ngoại 12 tuổi mang hộ chiếu Úc.
Ba loại giấy được chuẩn bị riêng. Bà và con trai xin thị thực tại cơ quan đại diện của nơi đến ở TP.HCM, kèm giấy mời của một người cháu họ ở quê mà gia đình đã liên lạc được qua hội đồng hương. Con gái và cháu kiểm chế độ miễn thị thực đang áp dụng cho hộ chiếu Úc vào thời điểm đi, thấy đủ điều kiện cho chuyến ngắn ngày. Vì cháu đi cùng mẹ nhưng không có cha, người mẹ mang theo bản sao khai sinh của cháu và thư đồng ý của người cha.
Tờ thông tin quê được người con trai chép từ gia phả, nhờ một người bạn học tiếng Trung chuyển sang chữ giản thể và đối chiếu tên trấn đã đổi. Bà mang theo ảnh bài vị của cha và ảnh mộ ở Việt Nam. Cả đoàn ở khách sạn ở thị trấn gần làng hai đêm đầu, rồi mới về ở nhà người cháu họ, nhờ người cháu đưa ra công an địa phương khai báo tạm trú. Chuyến đi diễn ra suôn sẻ vì mỗi người làm đúng phần giấy của hộ chiếu mình, không ai dựa vào "gốc Hoa" để mong được miễn thủ tục.
Sau chuyến đi: giữ lại những gì đã tìm được
Chuyến về quê thường mang lại nhiều thứ hơn dự định: một bản chụp tộc phả ở từ đường bên kia, tên các nhánh họ còn ở làng, số liên lạc của một người chú họ, ảnh mộ tổ. Những thứ này dễ thất lạc nếu chỉ nằm trong điện thoại của một người.
Khi về, hãy sắp xếp ngay: lưu ảnh theo thư mục có ghi ngày, nơi chụp; chép lại các tên mới tìm được vào bảng gia phả của gia đình, ghi rõ nguồn là "tộc phả từ đường … chụp năm …"; đối chiếu với gia phả nhà mình để thấy chỗ khớp và chỗ vênh. Nếu tộc phả bên kia viết chữ Hán cổ, nhờ người đọc được Hán văn giúp phiên chép và dịch như với giấy cũ trong nhà.
Liên lạc với họ hàng mới tìm được nên đi từ từ và qua nhiều người trong gia đình biết. Một số kẻ xấu lợi dụng chính những chuyến về quê để tiếp cận, tự xưng họ hàng rồi vay tiền, đề nghị "giúp làm giấy tờ". Quan hệ họ hàng thật được xây dựng qua thời gian và có người làm chứng ở cả hai phía; không quan hệ nào cần chuyển tiền gấp ngay sau lần gặp đầu.
Câu hỏi thường gặp
Người Hoa quốc tịch Việt Nam có được ưu tiên khi xin thị thực về quê gốc không?
Thị thực xét theo quốc tịch trên hộ chiếu và mục đích chuyến đi, không theo dân tộc ghi trên giấy tờ Việt Nam. Người dân tộc Hoa mang hộ chiếu Việt Nam làm thủ tục như mọi công dân Việt Nam khác. Giấy mời của người thân ở quê có thể hỗ trợ cho loại thị thực thăm thân.
Có cần mang giấy chứng minh mình là người gốc Hoa không?
Không cần. Không có giấy tờ nào như vậy được yêu cầu cho một chuyến thăm quê. Thứ hữu ích là thông tin gia phả, ảnh, tên làng viết bằng chữ Hán, để người ở quê nhận ra dòng họ của bạn.
Gia phả ghi tên làng cũ không còn trên bản đồ thì làm sao?
Rất thường gặp vì tên đơn vị hành chính ở quê gốc đã đổi nhiều lần. Hỏi người lớn tuổi, từ đường của dòng họ cùng họ trong vùng, hội đồng hương. Có khi phải đi từ thị trấn lớn gần nhất rồi hỏi dần về làng.
Trẻ em đi cùng ông bà về quê cần giấy gì thêm?
Ngoài hộ chiếu và thị thực của trẻ, nên mang bản sao khai sinh có tên cha mẹ và giấy đồng ý của cha mẹ cho trẻ đi cùng ông bà, có chữ ký, kèm bản dịch nếu cần. Cửa khẩu hai bên có thể hỏi để bảo vệ trẻ em.
Ở nhà họ hàng có phải khai báo gì không?
Ở nhiều nơi, người nước ngoài ở nhà dân phải khai báo tạm trú với công an địa phương trong thời gian ngắn sau khi đến. Người thân ở quê thường biết cách làm. Nếu không chắc, ở khách sạn vài đêm đầu để thủ tục được làm sẵn.
Có nên mang tro cốt hay di vật của ông bà về quê không?
Đây là việc cần thủ tục riêng ở cả hai đầu, không phải chuyện của một chuyến du lịch. Gia đình muốn làm nên tìm hiểu kỹ quy định xuất nhập cảnh và quy định của địa phương nơi đến trước khi lên kế hoạch.