"Di cư lần hai" là cách giới nghiên cứu gọi việc con cháu những người Hoa đã sống ở Đông Nam Á một hai đời lại đi tiếp sang Mỹ, Úc, Pháp, Canada, Anh trong nửa sau thế kỷ 20. Họ đến từ Malaysia, Singapore, Indonesia, Hồng Kông, Philippines, Thái Lan; nhiều gia đình người Hoa từ Việt Nam, Campuchia, Lào cũng đã định cư ở Mỹ, Úc, Pháp, Canada.
Khác những người đi Kim Sơn thế kỷ 19, lớp người này mang theo không chỉ tiếng nói quê cha mà cả tiếng nói, món ăn, thói quen của nước Đông Nam Á nơi họ lớn lên. Bài đi qua các con đường chính, những khu phố họ lập nên và kiểu bản sắc nhiều lớp đặc trưng của họ.
Lần một và lần hai khác nhau thế nào
Lần di cư thứ nhất là cuộc ra đi từ các làng quê Phúc Kiến, Quảng Đông, Hải Nam xuống Nam Dương, kéo dài từ thế kỷ 17 đến những năm 1930. Người đi phần lớn là nông dân, thợ, người buôn nhỏ, nói một phương ngữ và quen nếp làng. Lần thứ hai bắt đầu từ những người đã sinh ra và lớn lên ở Đông Nam Á, đi tiếp sang các nước phương Tây.
Người đi lần hai thường có học vấn cao hơn, biết thêm tiếng Anh hoặc tiếng Pháp, quen sống ở đô thị. Nhiều người nói được ba bốn thứ tiếng: phương ngữ của ông bà, tiếng Phổ thông học ở trường Hoa, tiếng bản xứ nơi lớn lên và một ngôn ngữ châu Âu. Họ không đến bằng khoang boong tàu hơi nước, mà bằng máy bay, với hồ sơ du học, hồ sơ việc làm, hồ sơ đoàn tụ gia đình.
Điểm chung giữa hai lần vẫn là cách đi theo dây: người đến trước bảo lãnh, đón, giới thiệu việc cho người đến sau. Vì thế các khu phố người Hoa mới ở phương Tây cũng mang "vị" của nơi xuất phát: khu này đậm người Hoa gốc Việt, khu kia đậm người Hồng Kông, khu khác đậm người Malaysia, Singapore.
Những con đường chính
Từ thập niên 1950–1960, sinh viên người Hoa ở Malaysia, Singapore, Hồng Kông, Indonesia sang học ở Anh, Úc, Mỹ, Canada ngày càng nhiều. Một phần học xong ở lại làm việc, thành kỹ sư, bác sĩ, kế toán, giảng viên, rồi đón gia đình sang. Từ giữa thập niên 1960 và 1970, khi nhiều nước phương Tây mở rộng nhập cư theo tay nghề và đoàn tụ gia đình, dòng người này lớn hơn hẳn.
Song song là những người đi làm lao động phổ thông và buôn bán nhỏ: mở tiệm ăn, tiệm tạp hoá, xưởng may, làm trong nhà hàng của người cùng quê. Nhiều gia đình người Hoa từ Việt Nam, Campuchia, Lào đã định cư ở Mỹ, Úc, Pháp, Canada, và về sau bảo lãnh thêm cha mẹ, anh chị em sang.
Cuối thập niên 1980 và thập niên 1990, có thêm một dòng lớn từ Hồng Kông sang Canada, Úc, Mỹ, Anh, phần đông là gia đình trung lưu có nghề nghiệp, vốn liếng. Cùng thời gian, người Hoa từ Đài Loan sang Mỹ học và làm việc rất đông, góp phần hình thành các khu phố người Hoa mới ở vùng ngoại ô Los Angeles, New York. Mỗi dòng người mang theo một phương ngữ và một nếp sinh hoạt riêng, nên cộng đồng người Hoa ở mỗi thành phố phương Tây là một tấm ghép của nhiều nơi xuất phát.
Anh: người Tân Giới và tiệm ăn mang về
Một nhánh di cư lần hai sớm và rõ nét là người các làng ở vùng Tân Giới, Hồng Kông, sang Anh trong thập niên 1950–1960. Họ phần nhiều là nông dân trồng lúa, nói tiếng Hẹ hoặc tiếng Quảng địa phương, đi theo dây họ tộc: cả một làng có thể có hàng chục người ở các thành phố Anh.
Nghề chính của họ là tiệm ăn, rồi tiệm bán đồ ăn mang về ở các thị trấn khắp nước Anh. Một gia đình mở tiệm, đón họ hàng sang làm bếp, phục vụ; người làm lâu năm tích lũy đủ thì mở tiệm riêng ở thị trấn khác. Nhờ vậy, đến thập niên 1970–1980 hầu như thị trấn nhỏ nào của Anh cũng có một tiệm ăn mang về của người Hoa.
Phố người Hoa ở khu Soho, London, quanh đường Gerrard, hình thành chủ yếu trong giai đoạn này, thay cho khu người Hoa cũ gần bến cảng phía đông. Ngày nay London, Manchester, Liverpool, Birmingham đều có phố người Hoa, và lễ Tết Nguyên đán ở London là một trong những lễ hội đông người nhất của cộng đồng người Hoa châu Âu.
Pháp: quận 13, Belleville và những người nói tiếng Pháp
Ở Pháp, cộng đồng người Hoa lâu đời nhất là người Ôn Châu và Thanh Điền (Chiết Giang), đến từ đầu thế kỷ 20, làm đồ da, buôn bán nhỏ quanh khu quận 3 Paris. Nửa sau thế kỷ 20, nhiều gia đình người Hoa từ Việt Nam, Campuchia, Lào đến định cư ở Pháp, nhiều người đã nói được tiếng Pháp từ trước.
Họ tụ về khu đông nam quận 13, quanh cụm toà nhà cao tầng Olympiades và những con phố lân cận, mà người Paris gọi là "tam giác Choisy". Chỉ trong vài chục năm, khu này thành một phố người Hoa sôi động với siêu thị đồ châu Á, tiệm phở, tiệm hủ tiếu, tiệm bánh, tiệm vàng, chùa, hội đồng hương. Dịp Tết Nguyên đán, cuộc diễu hành múa lân, múa rồng ở quận 13 thu hút rất đông người.
Khu Belleville ở phía đông bắc Paris là phố người Hoa thứ hai, đông người Ôn Châu và người từ đại lục đến sau. Người Hoa gốc Việt ở Pháp thường nói tiếng Triều Châu hoặc tiếng Quảng ở nhà, tiếng Việt với người cùng quê, tiếng Pháp ở ngoài. Con cháu họ lớn lên là người Pháp, nhiều người học lại tiếng Phổ thông như một ngoại ngữ.
Úc và Canada: Cabramatta, Richmond, Markham
Ở Úc, khu Cabramatta phía tây nam Sydney trở thành nơi tụ cư lớn của người gốc Đông Dương, trong đó có nhiều gia đình người Hoa gốc Việt, gốc Campuchia. Phố chợ ở đây có cổng kiểu Hoa, tiệm vàng, tiệm thuốc bắc, quán phở, hủ tiếu. Ở Melbourne, các khu Footscray, Springvale, Richmond, Box Hill mang dấu của người Hoa gốc Việt, gốc Malaysia, gốc Hồng Kông chồng lên nhau.
Nhiều sinh viên người Hoa Malaysia, Singapore sang Úc học từ thập niên 1950–1970, ở lại làm việc, nên trong cộng đồng người Hoa ở Úc có một lớp người nói tiếng Anh giọng Malaysia, ăn món Mã Lai, cũng là một kiểu di cư lần hai.
Ở Canada, Vancouver và Toronto là hai trung tâm. Cuối thập niên 1980 – thập niên 1990, nhiều gia đình Hồng Kông chọn Richmond ở vùng Vancouver và Markham, Scarborough ở vùng Toronto, mở trung tâm thương mại, nhà hàng, trường dạy tiếng Quảng. Người Hoa gốc Việt ở Canada đông ở Toronto, Montréal và Vancouver; ở Montréal họ dùng thêm tiếng Pháp, giống người cùng gốc ở Pháp.
Mỹ: từ phố người Hoa cũ đến vùng ngoại ô mới
Ở Mỹ, những phố người Hoa cũ như San Francisco, New York, Los Angeles đón thêm người mới trong nửa sau thế kỷ 20. Phố người Hoa ở Los Angeles có rất nhiều tiệm do người Hoa gốc Việt, gốc Campuchia mở. Nhưng điểm đáng chú ý hơn là sự xuất hiện của các khu người Hoa ở ngoại ô, nơi gia đình có điều kiện mua nhà, mở văn phòng, trung tâm thương mại.
Vùng thung lũng San Gabriel phía đông Los Angeles, với các thành phố như Monterey Park, Alhambra, San Gabriel, trở thành nơi tụ cư lớn của người Hoa từ Đài Loan, Hồng Kông, rồi từ đại lục, xen với người Hoa gốc Việt. Ở New York, khu Flushing (Queens) lớn lên từ thập niên 1970–1980 với nhiều người từ Đài Loan, rồi đa dạng dần. Ở Houston, khu đường Bellaire có nhiều cửa hàng của người Hoa gốc Việt.
Những khu ngoại ô này khác phố người Hoa cũ ở chỗ không có cổng, không có hội quán đồ sộ, mà là các dãy cửa hàng, siêu thị, văn phòng nha sĩ, luật sư với bảng hiệu nhiều thứ tiếng. Người đến sau có thể sống gần trọn đời bằng tiếng Hoa mà vẫn ở giữa một thành phố Mỹ.
Hội đồng hương mới: giữ nếp ở xứ lạ
Đến nơi ở mới, người đi lần hai lặp lại điều ông bà họ đã làm ở Nam Dương: lập hội. Ở Paris, Sydney, Melbourne, Los Angeles, Toronto có các hội của người Hoa gốc Đông Dương, hội Triều Châu, hội Quảng Đông, hội các họ, do chính những người đến từ Chợ Lớn, Phnom Penh, Viêng Chăn đứng ra lập.
Hội lo những việc rất quen: giúp người mới đến tìm nhà, tìm việc, làm giấy tờ; tổ chức Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng, Trung Thu; giữ đội lân; lập chùa, miếu nhỏ; lo tang lễ cho hội viên neo đơn. Nhiều hội có lớp dạy tiếng Hoa cuối tuần cho trẻ em, có nơi dạy cả tiếng Triều Châu, tiếng Quảng.
Điều khác so với hội quán thời bang ở Nam Kỳ là hội mới phải hoạt động theo luật hội đoàn của nước sở tại, có điều lệ, có ban chấp hành bầu theo nhiệm kỳ, thu chi công khai. Thế hệ trẻ tham gia ít hơn, và nhiều hội đang tìm cách giữ chân người trẻ bằng hoạt động văn hoá, thể thao, kể chuyện gia đình. Người muốn tìm họ hàng ở nước ngoài thường bắt đầu từ chính những hội này.
Bản sắc nhiều lớp của người Hoa gốc Việt ở nước ngoài
Người Hoa gốc Việt ở Mỹ, Úc, Pháp, Canada thường mang một bản sắc nhiều lớp: gốc Triều Châu, Quảng Đông, Phúc Kiến, Hẹ hay Hải Nam; lớn lên ở Sài Gòn – Chợ Lớn hay miền Tây; rồi trưởng thành ở một nước phương Tây. Trong bữa cơm nhà họ có thể có hủ tiếu Triều Châu, cá kho kiểu Việt, bánh mì, và món ăn của nước mới.
Tên gọi cũng nhiều lớp. Một người họ Trần có thể viết họ là Tran theo cách đọc Việt, Chan theo cách đọc Quảng hay Tan theo cách đọc Triều Châu, Phúc Kiến, tuỳ giấy tờ làm ở đâu. Điều này gây không ít rắc rối khi tìm họ hàng hay làm hồ sơ đoàn tụ; danh mục họ tên, gia phả và danh mục giấy tờ của trang có bài riêng về chuyện này.
Nhiều người thế hệ thứ hai, thứ ba không còn nói phương ngữ của ông bà, nhưng giữ Tết, giỗ, và quay lại tìm hiểu gốc gác khi trưởng thành. Có người về thăm Chợ Lớn, Sóc Trăng, Bạc Liêu cũ, rồi đi tiếp sang Triều Châu, Quảng Đông tìm làng của cụ kỵ. Một hành trình hai chặng như vậy đúng với lịch sử di cư hai lần của chính gia đình họ.
Câu hỏi thường gặp
Di cư lần hai nghĩa là gì?
Di cư lần hai chỉ việc người Hoa đã sống ở một nước Đông Nam Á qua một hai thế hệ lại đi tiếp sang nước khác, thường là Mỹ, Úc, Pháp, Canada, Anh. Khác lần đầu đi từ quê ở miền nam Trung Hoa, lần hai họ mang theo cả tiếng nói và nếp sống của nước Đông Nam Á nơi họ lớn lên.
Người Hoa gốc Việt ở nước ngoài sống tập trung ở đâu?
Đông nhất ở các vùng Los Angeles, Houston, San Francisco ở Mỹ; Sydney và Melbourne ở Úc; Paris, nhất là quận 13, ở Pháp; Toronto, Montréal, Vancouver ở Canada. Họ thường sống xen với người Việt và các nhóm người Hoa khác.
Vì sao quận 13 Paris có nhiều người Hoa?
Nhiều gia đình người Hoa từ Việt Nam, Campuchia, Lào đã định cư ở Pháp và tụ về cụm nhà cao tầng Olympiades cùng các phố lân cận ở đông nam quận 13. Qua vài chục năm, khu này thành phố người Hoa sôi động nhất Paris.
Người Hoa ở Anh phần lớn đến từ đâu?
Một nhánh lớn đến từ các làng ở vùng Tân Giới, Hồng Kông, trong thập niên 1950–1960, làm nghề tiệm ăn và tiệm đồ ăn mang về. Về sau có thêm người từ Malaysia, Singapore, người Hoa gốc Việt và người từ đại lục.
Người Hoa gốc Việt ở nước ngoài thường nói tiếng gì?
Nhiều người nói phương ngữ của gia đình như Triều Châu, Quảng Đông ở nhà, tiếng Việt với người cùng quê, và ngôn ngữ nước sở tại ngoài xã hội. Thế hệ sinh ra ở nước ngoài thường nói ngôn ngữ nước sở tại là chính, có người học thêm tiếng Phổ thông.
Vì sao họ Trần có lúc viết Tran, lúc viết Chan hay Tan?
Vì cùng một chữ Hán được đọc khác nhau theo tiếng Việt, tiếng Quảng, tiếng Triều Châu hay Phúc Kiến, và giấy tờ ghi theo cách đọc của nơi làm giấy. Khi tìm họ hàng hay làm hồ sơ, nên đối chiếu cả chữ Hán chứ không chỉ cách viết La-tinh.