Đi một khu phố người Hoa ở Việt Nam, nên nhìn bốn thứ: dãy nhà phố mặt tiền hẹp, hội quán hoặc miếu của cộng đồng, các tiệm nghề lâu năm như thuốc bắc, đồ khô, đèn lồng, và nhịp sinh hoạt buổi sáng sớm quanh chợ. Bốn thứ ấy cho biết khu phố được ai lập, buôn gì, sống thế nào, nhiều hơn mọi tấm ảnh check-in.
Chợ Lớn ở TP.HCM, phố cổ Hội An, khu phố cổ Hà Nội, phố chợ Cần Thơ, Biên Hoà, Mỹ Tho, Sóc Trăng đều có thể đọc theo cách này. Bài dưới hướng dẫn cách nhìn từng lớp, giữ đúng phép khi vào nơi thờ tự, chọn thời điểm có lễ, và gợi ý vài lộ trình đi bộ ngắn.
Một khu phố người Hoa thường có những gì
Gần như mọi khu phố người Hoa ở Việt Nam đều có một cấu trúc giống nhau. Ở giữa là chợ hoặc bến sông, nơi hàng hoá ra vào. Quanh chợ là dãy nhà phố liền kề, tầng dưới làm tiệm, tầng trên để ở. Cách đó không xa là hội quán, miếu Quan Công hoặc miếu Thiên Hậu. Xa hơn chút là trường học, nghĩa trang hoặc nơi để hũ cốt.
Nắm cấu trúc này giúp người đi phố không bị lạc giữa các con đường giống nhau. Từ chợ, đi theo hướng có nhiều tiệm cũ sẽ thường gặp hội quán; từ hội quán, hỏi người trông coi sẽ biết trường cũ, nhà thờ họ nằm ở đâu.
Mỗi khu phố cũng có nhóm phương ngữ chủ đạo. Ở Chợ Lớn, có những dãy phố chủ yếu người Quảng, có những dãy chủ yếu người Triều Châu hay người Hẹ; ở Hội An, hội quán Phúc Kiến lớn nhất cho biết người Phúc Kiến đến sớm và mạnh. Biết nhóm chủ đạo giúp đoán được món ăn, kiểu miếu và cách xưng hô.
Khu phố cũ cũng thay đổi theo thời: nhiều nhà phố đã xây lại thành nhà nhiều tầng, tiệm cũ chuyển thành quán cà phê, cửa hàng điện thoại. Đọc phố là nhìn xuyên qua lớp mới để thấy lớp cũ, như một mái ngói còn sót sau mặt tiền kính, một tấm hoành phi treo trong cửa hàng hiện đại.
Ví dụ giả định: một người lần đầu đến phố chợ Mỹ Tho, đứng ở bến sông nhìn vào, thấy dãy nhà hai tầng mái ngói, rồi đi theo hướng có mùi nhang để gặp một ngôi miếu Thiên Hậu nhỏ. Từ ngôi miếu ấy, câu chuyện khu phố bắt đầu mở ra.
Đọc nhà phố và kiến trúc
Mặt tiền hẹp, thân nhà sâu. Nhà phố người Hoa thường rộng vài mét, sâu hàng chục mét, có giếng trời ở giữa. Mặt tiền là tiệm, sau là kho, rồi đến chỗ ở và bếp. Cấu trúc ấy cho phép nhiều tiệm chen nhau trên một con phố buôn.
Hiên che và hành lang trước nhà. Ở nhiều phố, tầng hai nhô ra che vỉa hè thành lối đi có mái, giúp khách tránh nắng mưa. Đây là kiểu nhà phố quen thuộc ở Penang, Singapore, Malacca, và cũng thấy ở một số phố cũ ở Việt Nam.
Mái ngói âm dương và trang trí trên nóc. Hội quán và miếu thường có mái cong, nóc đặt tượng gốm nhiều màu kể tích truyện, rồng, cá chép. Tượng gốm trên nóc các hội quán ở Chợ Lớn là một trong những điểm đáng ngắm nhất, nên mang theo ống nhòm nhỏ hoặc dùng chế độ phóng to của máy ảnh.
Hoành phi, câu đối. Trong nhà và hội quán treo hoành phi, câu đối chữ Hán. Người không đọc được chữ Hán có thể hỏi người trông coi; nhiều câu đối nói về quê gốc, về đạo làm ăn, rất đáng nghe.
Cửa gỗ và cửa sắt kéo. Nhà xưa dùng cửa ván gỗ ghép từng tấm; về sau nhiều nhà thay bằng cửa sắt kéo. Nhìn cửa có thể đoán khoảng thời gian ngôi nhà được sửa lần lớn nhất.
Đi hội quán và miếu đúng phép
Hội quán và miếu là nơi tôn nghiêm của cộng đồng, nhiều nơi vừa là di tích tham quan vừa là nơi sinh hoạt thật. Vài nguyên tắc đơn giản:
- Ăn mặc kín đáo, không mặc đồ quá ngắn; bỏ mũ khi vào chính điện.
- Đi nhẹ, nói nhỏ, không chạm vào tượng, đồ thờ, chuông trống.
- Không chắn lối người đang làm lễ; đứng sang một bên khi có người thắp hương.
- Hỏi người trông coi trước khi chụp ảnh bên trong, nhất là chụp người đang làm lễ; không dùng đèn nháy.
- Không ngồi lên bậc thềm chính điện, không đặt chân lên bàn, ghế dành cho ban trị sự.
- Nếu muốn góp tiền tu bổ, góp vào hòm công đức hoặc gặp ban trị sự nhận biên nhận.
Những nguyên tắc này không phải là kiêng kỵ tín ngưỡng, mà là phép lịch sự cơ bản khi bước vào không gian chung của một cộng đồng. Người trông coi hội quán thường rất sẵn lòng kể chuyện cho khách biết hỏi han lịch sự.
Nhiều hội quán đóng cổng vào buổi trưa và tối; nên đi buổi sáng. Ngày rằm, mùng một và các dịp lễ lớn rất đông người đến làm lễ, khách tham quan nên đi ngày thường.
Tiệm cũ và nhịp sống buổi sáng
Buổi sáng là lúc khu phố người Hoa sống động nhất. Tiệm thuốc bắc mở cửa, phơi dược liệu ra nia trước cửa; tiệm đồ khô bày hàng; xe mì, xe hủ tiếu đẩy đến đầu hẻm; các cụ ông ngồi uống trà, đọc báo ở quán quen. Đến trưa, nhiều tiệm hạ cửa nghỉ, phố trở nên yên ắng.
Những tiệm nên ghé để hiểu khu phố: tiệm thuốc bắc với tủ ngăn kéo gỗ; tiệm đồ khô với những bao nấm, tôm khô, hạt sen; tiệm đèn lồng, nhất là ở phố lồng đèn Chợ Lớn dịp Trung Thu; tiệm làm nhang, làm giấy; tiệm chạm khắc gỗ, khắc dấu. Hỏi chủ tiệm tiệm có từ bao giờ thường mở ra một câu chuyện.
Để ý cả âm thanh: tiếng rao bằng tiếng Quảng hay tiếng Triều Châu của người bán rong lớn tuổi, tiếng quân cờ tướng gõ lách cách trước hiên, tiếng chim hót từ lồng của các cụ đem ra quán. Ở nhiều khu phố, những âm thanh ấy đang thưa dần, nên nghe được là một may mắn.
Ăn sáng ở phố người Hoa là một phần của chuyến đi. Điểm tâm kiểu Quảng với há cảo, xíu mại, bánh bao; mì, hủ tiếu; cháo Triều Châu; trà nóng. Nên chọn quán đông người địa phương, ngồi chung bàn nếu được mời, và để ý cách người xung quanh gọi món.
Nếu muốn mua quà, những món như lạp xưởng, bánh pía, trà, đồ khô là lựa chọn quen. Nên hỏi kỹ nguồn gốc, hạn dùng, và tránh mua dược liệu để tự chữa bệnh khi chưa có chỉ dẫn của thầy thuốc.
Chọn thời điểm: các dịp lễ ở phố người Hoa
Đi phố vào dịp lễ cho thấy một khu phố khác hẳn ngày thường. Bảng dưới gom các dịp phổ biến, theo âm lịch.
| Dịp | Thời điểm | Ở phố thường thấy |
|---|---|---|
| Tết Nguyên đán | Cuối tháng Chạp đến mùng Bảy tháng Giêng | Phố bán hàng Tết, câu đối đỏ, múa lân, người đi lễ hội quán đầu năm |
| Nguyên Tiêu | Rằm tháng Giêng | Lễ lớn ở hội quán, rước đèn, múa lân, đấu giá đồ lễ gây quỹ |
| Thanh Minh | Khoảng đầu tháng Ba âm lịch | Gia đình đi tảo mộ, hội quán cúng chung cho người đã khuất |
| Vía Thiên Hậu | Khoảng tháng Ba âm lịch | Lễ lớn ở các miếu Thiên Hậu, rước kiệu ở một số nơi |
| Trung Thu | Rằm tháng Tám | Phố lồng đèn rực rỡ, bánh trung thu, múa lân cho trẻ em |
Ngày giờ lễ cụ thể mỗi năm mỗi khác, nên hỏi trước hội quán hoặc ban quản lý di tích. Dịp lễ rất đông, nên giữ đồ cá nhân cẩn thận, đi theo hướng dẫn của ban tổ chức và nhường lối cho đoàn rước.
Vài lộ trình đi bộ gợi ý
Mỗi lộ trình dưới đây đi trong nửa ngày, chủ yếu đi bộ, ghé các nơi công khai:
- Chợ Lớn (TP.HCM). Bắt đầu từ chợ Bình Tây buổi sáng, đi qua các phố đồ khô, phố thuốc bắc quanh Hải Thượng Lãn Ông, ghé một hai hội quán, kết thúc ở phố lồng đèn Lương Nhữ Học nếu gần Trung Thu.
- Hội An (Đà Nẵng). Đi sáng sớm dọc các phố chính của khu phố cổ, vào hội quán Phúc Kiến, ghé Minh Hương Tụy Tiên đường, thăm một ngôi nhà cổ còn người ở, rồi ra bờ sông xem ghe.
- Phố cổ Hà Nội. Đi từ Hàng Buồm, xem hội quán Quảng Đông, đền Bạch Mã, sang Lãn Ông xem tiệm thuốc bắc, qua Hàng Ngang, Mã Mây, nghỉ ở một quán trà nhỏ.
- Cần Thơ. Đi bến Ninh Kiều, ghé chùa Ông, đi bộ các phố chợ cũ gần bến, ăn sáng ở quán hủ tiếu, rồi đi chợ nổi nếu còn thời gian.
- Biên Hoà (Đồng Nai). Qua Cù lao Phố, ghé Thất Phủ cổ miếu, đi ven bờ sông, sau đó thăm đình Tân Lân và Văn miếu Trấn Biên.
Các lộ trình chỉ là khung. Người có thời gian nên bỏ bớt điểm, ngồi lâu hơn ở một quán trà hay một hội quán, trò chuyện với người địa phương; một buổi sáng như vậy thường cho biết nhiều hơn một ngày chạy qua mười điểm.
Đi phố để tìm hiểu gốc gác gia đình
Với người gốc Hoa, đi phố cũ còn là cách tìm lại gốc gác. Hãy mang theo tên chữ Hán của ông bà, tên hội quán mà gia đình từng sinh hoạt, tên tiệm cũ nếu biết. Ghé hội quán, đọc bia công đức, hỏi người trông coi xem có ai cùng họ, cùng quê.
Nhiều người tình cờ tìm được tên ông cố trên bia trùng tu, hoặc gặp một cụ cao tuổi còn nhớ tiệm cũ của gia đình. Không phải chuyến đi nào cũng có kết quả, nhưng mỗi lần hỏi là thêm một manh mối, và các cụ trong hội quán thường rất vui khi thấy người trẻ quan tâm đến gốc gác.
Một gợi ý thực tế: trước chuyến đi, ngồi với ông bà hoặc cha mẹ, hỏi những câu cụ thể như nhà mình ở hẻm nào, gần hội quán nào, ông cố bán gì, hàng xóm là ai. Những chi tiết nhỏ ấy, khi đứng giữa phố, sẽ giúp nhận ra một góc đường hay một ngôi miếu mà nếu không có thì sẽ đi lướt qua.
Khi tìm hiểu, nên ghi chép cẩn thận, chụp ảnh có xin phép, và tôn trọng ý muốn của người kể nếu họ không muốn chia sẻ chuyện gia đình. Những ký ức ấy là tài sản riêng của họ.
Câu hỏi thường gặp
Đi phố người Hoa ở TP.HCM nên bắt đầu từ đâu?
Chợ Bình Tây là điểm bắt đầu dễ nhất, vì từ đó đi bộ được đến các phố đồ khô, thuốc bắc và nhiều hội quán ở khu Chợ Lớn thuộc các quận 5, 6 cũ. Nên đi buổi sáng sớm, mang giày đi bộ và nước uống.
Vào hội quán có mất phí không?
Phần lớn hội quán ở TP.HCM mở cửa tự do cho khách, có hòm công đức để ai muốn thì góp. Ở Hội An, các hội quán nằm trong hệ thống vé tham quan phố cổ. Nên hỏi trước giờ mở cửa và quy định chụp ảnh của từng nơi.
Đi dịp lễ Nguyên Tiêu có nên không?
Nên, nếu muốn thấy đời sống cộng đồng sôi động nhất. Rằm tháng Giêng, các hội quán tổ chức lễ lớn, múa lân, rước đèn. Tuy nhiên rất đông, nên đi sớm, giữ đồ cá nhân, theo hướng dẫn ban tổ chức và không chen vào khu vực làm lễ.
Có thể chụp ảnh trong hội quán không?
Hầu hết hội quán cho chụp ảnh không gian chung, nhưng nên hỏi người trông coi trước, không dùng đèn nháy, không chụp cận người đang làm lễ. Một số khu vực thờ tự riêng có thể không cho chụp; hãy tôn trọng quy định ấy.
Đi phố người Hoa với trẻ nhỏ cần lưu ý gì?
Chọn buổi sáng mát, lộ trình ngắn, có điểm nghỉ. Dặn trẻ đi nhẹ, nói nhỏ, không chạm đồ thờ trong hội quán. Phố lồng đèn dịp Trung Thu và màn múa lân dịp lễ thường rất hợp với trẻ, nhưng cần giữ trẻ sát bên vì rất đông người.
Ngoài Chợ Lớn và Hội An, còn phố người Hoa nào đáng đi?
Phố cổ Hà Nội quanh Hàng Buồm, Lãn Ông; phố chợ Cần Thơ gần bến Ninh Kiều; Cù lao Phố ở Biên Hoà; phố chợ Mỹ Tho, Sóc Trăng, Bạc Liêu. Mỗi nơi nhỏ hơn Chợ Lớn nhưng có nét riêng, ít khách nên dễ trò chuyện với người địa phương.