Để giữ ảnh và giấy tờ cũ của ông bà, cần làm ba việc theo thứ tự: chuyển chúng ra khỏi nơi ẩm, nóng, có côn trùng và cất vào bao giấy, hộp khô; số hoá từng tấm kèm ghi chú ai, ở đâu, năm nào; và ghi âm lời kể của người lớn tuổi về chính những tấm ảnh, tờ giấy ấy. Trong khí hậu nóng ẩm của Việt Nam, một tập ảnh bỏ quên trong tủ gỗ có thể mốc trong vài mùa mưa, còn người duy nhất biết người trong ảnh là ai thì không ở mãi với con cháu.
Với gia đình người Hoa, những thứ này thường mang thêm thông tin về gốc gác: chữ Hán sau lưng ảnh, thư gửi về quê, giấy tờ cư trú thời trước, thiệp cưới, sổ hội quán. Bài này hướng dẫn những việc làm được tại nhà, không cần thiết bị đắt tiền, và cách hỏi chuyện ông bà để lời kể trở thành tư liệu dùng được.
Những thứ đáng giữ, kể cả khi trông chẳng có gì
Nhiều tư liệu quý nhất lại là những thứ mà con cháu suýt bỏ đi khi dọn nhà. Trước khi bỏ bất cứ thứ gì có chữ Hán hoặc có ảnh người, nên giữ lại để hỏi:
- Ảnh đen trắng, ảnh thẻ cũ, ảnh cưới, ảnh chụp ở tiệm ảnh có in tên tiệm phía sau.
- Thư từ, bưu thiếp, phong bì có tem và dấu bưu điện, nhất là thư gửi về quê hoặc từ quê gửi sang.
- Giấy tờ cư trú, giấy tờ đi lại, thẻ hội viên hội quán, biên nhận đóng góp xây chùa miếu, trường học.
- Thiệp cưới, cáo phó, giấy mời mừng thọ có in tên chữ Hán của cả nhà.
- Sổ buôn bán, sổ ghi nợ của tiệm, bảng hiệu nhỏ, con dấu của tiệm.
- Giấy tờ nhà đất, văn tự viết bằng chữ Hán.
- Sổ tay, lịch cũ có ghi chép của ông bà, kể cả trang chỉ ghi ngày giỗ.
Con dấu tiệm, sổ buôn bán và biên nhận đóng góp tưởng là đồ vô dụng, nhưng chúng ghi tên chữ Hán, năm tháng, địa chỉ cũ và quan hệ với hội quán. Một tờ biên nhận đóng góp xây trường Hoa văn có khi là bằng chứng duy nhất cho biết ông cố từng sống ở phố nào.
Kẻ thù của giấy và ảnh trong khí hậu nóng ẩm
Độ ẩm cao. Không khí ẩm làm giấy mềm, ảnh dính vào nhau, nấm mốc mọc thành đốm. Mùa mưa ở miền Nam và mùa nồm ở miền Bắc là lúc nguy hiểm nhất.
Côn trùng. Mối, gián, mọt giấy và cá bạc ăn giấy, keo dán và lớp hồ trên ảnh. Tủ gỗ sát tường, thùng giấy để dưới đất là nơi chúng thích nhất.
Ánh nắng và nhiệt. Nắng làm mực phai, ảnh ngả vàng; nhiệt độ cao làm giấy giòn. Treo ảnh gốc ở nơi có nắng chiếu là cách nhanh nhất để làm hỏng nó.
Đồ dùng sai. Kẹp ghim sắt gỉ để lại vết nâu; băng keo trong ngả vàng và ăn vào giấy; túi ni lông bí hơi giữ ẩm bên trong; ép plastic nóng làm ảnh không bao giờ gỡ ra được nữa; album dính kiểu cũ có lớp keo hại ảnh.
Tay người. Dầu và mồ hôi trên ngón tay để lại dấu vĩnh viễn trên mặt ảnh. Cầm ảnh ở mép, tay sạch và khô, hoặc đeo găng vải mỏng.
Cất giữ đúng cách tại nhà
Không cần phòng lưu trữ chuyên nghiệp. Những việc dưới đây làm được với vật dụng dễ mua và giúp tư liệu sống thêm nhiều chục năm:
- Gỡ hết kẹp ghim, dây thun, băng keo; với ảnh dính trong album cũ, chụp nguyên trang trước, đừng cố bóc nếu thấy dính chặt.
- Cho từng tấm ảnh hoặc từng nhóm giấy vào bao giấy không axit hoặc kẹp giữa các tờ giấy trắng sạch.
- Xếp đứng hoặc nằm phẳng trong hộp bìa cứng có nắp, không nhồi chặt, không gấp giấy.
- Đặt hộp ở kệ cao, cách tường, trong phòng thoáng, mát nhất nhà; tránh gác mái nóng, tầng trệt hay ngập, góc gần nhà tắm, bếp.
- Thêm gói hút ẩm vào hộp và thay định kỳ, nhất là đầu mùa mưa.
- Mỗi năm mở hộp vài lần để kiểm tra mốc, côn trùng; thấy mốc thì để khô ở nơi thoáng, không nắng gắt, phủi nhẹ bằng chổi mềm, cách xa các tư liệu khác.
Nếu có tư liệu đã hư nặng như rách vụn, dính bết, mốc dày, nên số hoá ngay ở tình trạng hiện có rồi mới tính đến việc nhờ người làm phục chế. Tự xử lý bằng nước, cồn hay bàn là thường làm hỏng thêm.
Số hoá: chụp, quét và đặt tên tệp
Số hoá không thay cho bản gốc nhưng là tấm bảo hiểm khi bản gốc hỏng, và là cách để cả họ cùng xem. Với ảnh, máy quét phẳng ở độ phân giải khoảng 600 dpi cho bản đủ để in phóng to; với giấy tờ có chữ, khoảng 300 đến 400 dpi là đọc rõ. Lưu bản gốc ở định dạng không nén hoặc nén không mất dữ liệu như TIFF, PNG, rồi tạo thêm bản JPEG nhẹ để gửi cho người thân.
Không có máy quét thì điện thoại vẫn làm tốt nếu chụp đúng: đặt tư liệu trên nền phẳng tối màu, chụp ở nơi ánh sáng tự nhiên đều, không đèn flash, giữ máy song song với mặt giấy. Luôn chụp cả mặt sau ảnh, vì chữ Hán, tên tiệm ảnh, ngày tháng thường nằm ở đó.
Đặt tên tệp theo một quy ước thống nhất từ đầu, ví dụ năm, họ, nội dung, số thứ tự, như "1958_ly_cuoi-ong-ba_01". Tên tệp có năm đứng trước giúp sắp xếp theo thời gian. Ghi thêm thông tin chi tiết vào một bảng tính đi kèm: ai trong ảnh, chụp ở đâu, ai kể, ngày ghi.
Với album cũ không gỡ được ảnh, chụp nguyên từng trang trước rồi chụp cận từng tấm. Thứ tự sắp ảnh trong album cũng là thông tin: ông bà thường xếp theo dịp, theo năm, và chữ ghi bên cạnh ảnh trên trang album có khi là nguồn duy nhất cho biết người trong ảnh là ai. Đánh số trang album trong tên tệp để giữ được thứ tự ấy.
Giữ ít nhất ba bản ở hai nơi khác nhau: một trên máy tính trong nhà, một trên ổ cứng ngoài cất ở nhà người thân, một trên dịch vụ lưu trữ trực tuyến. Mỗi năm kiểm tra một lần xem các bản còn mở được không.
Thư từ chữ Hán: những dòng nên đọc trước
Thư của người đi xa gửi về quê, hoặc từ quê gửi sang, là loại tư liệu giàu thông tin nhất mà nhiều nhà còn giữ trong hộp bánh cũ. Ở các vùng quê có đông người xuất dương như Triều Sán, Mân Nam, Tứ Ấp, loại thư kèm tiền gửi về nhà, gọi là thư Hoa kiều hay "ngân tín" (銀信, 僑批), phổ biến đến mức một bộ sưu tập loại thư này đã được UNESCO đưa vào Chương trình Ký ức Thế giới năm 2013.
Khi chưa đọc được toàn văn, hãy nhờ người đọc trước mấy chỗ: phong bì, nơi thường ghi tên làng, tên người nhận và tên người gửi; dòng mở đầu, cho biết người viết gọi người nhận là gì (cha, mẹ, anh, vợ), tức là quan hệ trong nhà; và dòng cuối, nơi ghi ngày tháng, đôi khi kèm tên tiệm hay nơi chuyển thư. Chỉ ba chỗ ấy đã cho biết ai viết cho ai, từ đâu về đâu, năm nào.
Thư của nhà nào thì là chuyện riêng của nhà đó, nhưng giá trị lịch sử của nó vượt khỏi một gia đình. Nếu gia đình muốn, có thể hỏi các bảo tàng, thư viện, nhóm nghiên cứu về cộng đồng người Hoa xem họ có muốn lưu bản sao không, sau khi đã che những phần riêng tư. Bản gốc vẫn nên ở lại với gia đình.
Ghi chú cho ảnh: việc phải làm khi ông bà còn nhớ
Một tấm ảnh không có ghi chú sau hai thế hệ chỉ còn là ảnh của "người lạ thời xưa". Cách đơn giản nhất là ngồi cùng ông bà, mở từng tấm ảnh trên máy tính bảng hoặc bản in, hỏi: người này là ai, gọi là gì, chụp ở đâu, năm nào, dịp gì. Ghi lại cả tên chữ Hán nếu ông bà viết được.
Viết ghi chú lên mặt sau ảnh gốc thì dùng bút chì mềm, viết nhẹ ở mép, không dùng bút bi hay bút dạ vì mực thấm sang mặt trước. Tốt hơn nữa là ghi vào bảng tính đi kèm bản số hoá, để không phải đụng vào ảnh gốc.
Những câu trả lời không chắc cũng nên ghi, kèm chữ "bà nghĩ là" hay "có lẽ". Về sau, khi đối chiếu với ảnh của họ hàng ở nước khác, một ghi chú "có lẽ là chú Tư, chụp ở Hồng Kông" có thể là mảnh ghép quyết định. Ví dụ giả định: một tấm ảnh nhóm năm người đứng trước cửa tiệm, được bà nội nhận ra là "ông cố với mấy người cùng quê, lúc mới mở tiệm thuốc". Câu ghi chú ngắn ấy về sau giúp gia đình tìm đúng hội đồng hương của huyện quê.
Ghi lời kể của ông bà: những câu hỏi nên có
Lời kể của người lớn tuổi là nguồn không thay thế được, nhất là với những gia đình đã mất gia phả. Nên xin phép ghi âm hoặc quay phim, hỏi bằng ngôn ngữ ông bà thoải mái nhất, kể cả phương ngữ, rồi nhờ người dịch về sau. Một số nhóm câu hỏi gợi ý:
| Chủ đề | Câu hỏi gợi ý |
|---|---|
| Gốc gác | Ông bà, cha mẹ của ông bà tên gì, chữ Hán viết thế nào? Quê ở huyện nào, làng nào? Nhà nói tiếng gì? |
| Chuyến đi | Ai trong nhà là người đầu tiên sang? Sang năm nào, đi bằng gì, cập bến ở đâu, có ai đón? |
| Cuộc sống | Lúc nhỏ ông bà sống ở phố nào, học trường nào, nhà làm nghề gì, sinh hoạt hội quán nào? |
| Họ hàng | Anh chị em của ông bà là ai, giờ ở đâu? Có ai sang nước khác không, còn liên lạc không? |
| Nếp nhà | Ngày Tết, ngày giỗ nhà mình làm gì, nấu món gì? Có bài thơ phân đời hay chữ lót nào không? |
| Kỷ vật | Trong nhà có vật gì mang từ quê sang? Ai giữ gia phả, bài vị cũ? |
Không cần hỏi hết trong một buổi. Nhiều buổi ngắn, mỗi buổi một chủ đề, thường cho câu chuyện phong phú hơn một buổi dài mệt mỏi. Nếu ông bà không muốn nói về chuyện nào, nên dừng và tôn trọng. Ghi lại ngày ghi âm, người hỏi, người kể, và chép lại nội dung chính thành văn bản để con cháu đọc được mà không cần nghe hết.
Câu hỏi thường gặp
Có nên giặt hoặc lau ảnh cũ bị bẩn không?
Không nên tự rửa bằng nước hay hoá chất. Bụi khô có thể phủi nhẹ bằng chổi mềm. Ảnh dính bẩn nặng, mốc, dính vào nhau nên số hoá ở tình trạng hiện tại rồi hỏi người làm phục chế, vì xử lý sai có thể làm bong lớp hình.
Ép plastic ảnh cũ để giữ cho bền có được không?
Không nên. Ép plastic nóng gắn chặt ảnh vào lớp nhựa, không gỡ ra được, và về lâu dài lớp keo có thể làm hỏng ảnh. Nên dùng bao giấy không axit hoặc bao nhựa loại dùng cho lưu trữ, không có PVC, để ảnh vẫn tháo ra được.
Ảnh đã số hoá rồi có nên vứt bản gốc không?
Không. Bản gốc có những thông tin mà bản chụp không giữ hết: chất giấy, dấu tiệm ảnh, chữ viết tay mờ, nét bút. Số hoá là để bảo hiểm và chia sẻ; bản gốc vẫn nên được cất giữ cẩn thận.
Giấy tờ cũ viết chữ Hán mà trong nhà không ai đọc được thì làm sao?
Chụp rõ từng trang, đánh số, rồi nhờ người đọc được chữ Hán như người lớn tuổi trong hội quán, thầy dạy Hoa văn hay người nghiên cứu Hán Nôm. Xin họ ghi bản dịch cạnh nguyên văn. Nếu cần dùng giấy tờ đó cho thủ tục, việc dịch và chứng thực theo quy định riêng.
Ông bà ngại kể chuyện cũ thì nên làm thế nào?
Bắt đầu bằng những chủ đề nhẹ như món ăn, ngày Tết, trường học, bạn bè thời nhỏ, dùng ảnh cũ làm điểm gợi chuyện. Hỏi ngắn, nghe nhiều, không ép. Nhiều người lớn tuổi mở lòng hơn khi người hỏi là cháu và khi câu chuyện bắt đầu từ một vật cụ thể.
Có nên chia sẻ ảnh cũ của gia đình lên mạng không?
Có thể chia sẻ ảnh của người đã khuất và ảnh phố xá ngày xưa, vì chúng giúp nhiều người khác nhận ra họ hàng. Nên hỏi ý người thân trước khi đăng ảnh có người còn sống, và giữ bản gốc độ phân giải cao trong gia đình.