Họ người Hoa viết theo phương ngữ: vì sao Trần thành Tan, Chan và Lâm thành Lim, Lam

Một chữ họ người Hoa có thể có nhiều cách viết bằng chữ Latin vì mỗi nhóm phương ngữ đọc chữ đó một kiểu, và mỗi nơi ghi lại theo tai nghe của người làm giấy tờ: chữ 陳 người Phổ thông đọc Chen, người Quảng đọc Chan, người Phúc Kiến và Triều Châu đọc Tan, người Hẹ đọc gần Chin, còn người Việt đọc theo âm Hán Việt là Trần. Vì thế ông Tan ở Singapore, bà Chan ở Hồng Kông, cô Chen ở Thượng Hải và chú Trần ở Chợ Lớn có thể cùng một chữ họ, dù tên trên giấy trông như bốn họ khác nhau.

Hiểu cách đọc này có ích cho hai việc: đoán nhóm phương ngữ, tức vùng quê gốc, của một người từ cách viết họ; và không bỏ sót họ hàng ở nước ngoài khi tìm theo tên. Bảng dưới đối chiếu các họ thường gặp; cách viết thực tế còn dao động theo từng gia đình và từng thời kỳ.

Một chữ, nhiều cách đọc: gốc của chuyện tên họ "lệch nhau"

Chữ Hán ghi nghĩa và một âm gốc chung, nhưng mỗi vùng ở miền nam Trung Quốc phát triển cách đọc riêng qua nhiều thế kỷ. Tiếng Quảng Đông, tiếng Mân Nam (gồm Phúc Kiến và Triều Châu), tiếng Hẹ, tiếng Hải Nam khác nhau đến mức người hai nhóm nói chuyện không hiểu nhau, dù viết cùng một thứ chữ.

Khi người Hoa đi xa vào thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, nhân viên di trú, thư ký đồn điền, viên chức thuộc địa ghi tên họ theo âm họ nghe được, bằng cách viết quen của tiếng mình: người Anh ở Malaya và Hồng Kông ghi kiểu Anh, người Hà Lan ở Đông Ấn ghi kiểu Hà Lan (Tjoa, Oei, Liem), người Tây Ban Nha ở Philippines ghi kiểu Tây Ban Nha. Cách ghi ấy đi theo gia đình qua nhiều đời và trở thành "họ chính thức" trên giấy tờ.

Ở Việt Nam, đường đi khác: tên người Hoa trên giấy tờ thường được đọc theo âm Hán Việt, một hệ đọc chữ Hán đã ổn định từ lâu trong tiếng Việt. Vì thế họ 陳 thành Trần, 林 thành Lâm, bất kể gia đình đó ở nhà nói tiếng Quảng hay tiếng Triều Châu. Âm Hán Việt giữ được chữ, nhưng lại xoá mất dấu vết phương ngữ, nên người Hoa ở Việt Nam muốn tìm họ hàng ở nước ngoài phải "dịch ngược" từ Hán Việt sang cách đọc của nhóm mình.

Bảng đối chiếu các họ thường gặp

Các cách viết dưới đây là dạng phổ biến, không phải dạng duy nhất. Một gia đình có thể dùng dạng khác do thư ký ghi lệch hoặc do chọn cách viết riêng.

Cột Hán Việt cho thấy một điểm riêng của Việt Nam: họ 黃 ở miền Bắc đọc Hoàng, ở miền Nam phần lớn đọc Huỳnh. Cách giải thích phổ biến là kiêng tên chúa Nguyễn Hoàng ở Đàng Trong; dù lý do là gì, hai cách đọc đều chỉ một chữ.

Đoán quê gốc từ cách viết họ: dùng được tới đâu

Họ viết "Tan", "Lim", "Ong", "Goh", "Chua". Thường là gia đình nói tiếng Mân Nam, tức Phúc Kiến hoặc Triều Châu. Ở Singapore và Malaysia, đây là những họ rất phổ biến vì người Phúc Kiến, Triều Châu đông. Muốn phân biệt Phúc Kiến với Triều Châu thì cần thêm quê quán hoặc chữ họ cụ thể.

Họ viết "Chan", "Wong", "Cheung", "Lau", "Leung". Thường là gia đình nói tiếng Quảng, hoặc gia đình từng sống ở Hồng Kông, Quảng Châu. Cộng đồng người Hoa lâu đời ở Mỹ, Canada, Úc có nhiều họ viết kiểu này vì lớp di dân đầu tiên phần lớn từ vùng Quảng Đông.

Họ viết "Chin", "Chong", "Liew", "Yong", "Vong". Hay gặp ở gia đình người Hẹ, nhất là ở Sabah, Sarawak, Bangka, hay trong nhóm người Hẹ ở Đông Nam Á nói chung. Đây là gợi ý, không phải bằng chứng.

Họ viết theo kiểu Hà Lan như "Oei", "Tjia", "Liem". Gần như chắc chắn gia đình có thời gian sống ở Indonesia, nơi người Hà Lan ghi tên theo chính tả tiếng Hà Lan. Nhiều gia đình về sau đã đổi sang họ kiểu Indonesia.

Họ viết theo pinyin như "Chen", "Huang", "Zhang". Thường là người mới di cư vài chục năm gần đây, hoặc gia đình đã chuyển sang dùng tiếng Phổ thông. Kiểu viết này không còn cho biết phương ngữ gốc.

Ở Thái Lan, Philippines, Indonesia: họ còn có thể "biến mất"

Tại Thái Lan, khi luật về họ được ban hành đầu thế kỷ 20, nhiều gia đình người Hoa nhận họ Thái mới, thường là họ dài nhiều âm tiết. Một số gia đình giữ dấu vết chữ họ cũ bằng tiền tố "Sae" (âm Triều Châu của chữ 姓, nghĩa là "họ") đặt trước âm họ gốc, như Sae-Tang, Sae-Lim, Sae-Tan. Gặp một họ Thái dài, người tìm họ hàng không thể đoán ngay chữ họ gốc mà phải hỏi gia đình.

Ở Indonesia, trong nửa sau thế kỷ 20 nhiều gia đình gốc Hoa dùng tên và họ kiểu Indonesia, đôi khi chọn họ mới có âm gần với họ cũ. Ở Philippines, một số họ gốc Phúc Kiến được viết thành một âm tiết ngắn, có họ còn ghép cả tên của tổ phụ vào thành một họ mới, khiến chữ họ ban đầu khó nhận ra.

Hệ quả cho người tìm gốc: với họ hàng ở Đông Nam Á hải đảo, tên trên giấy tờ có khi không giữ chút dấu vết nào của chữ Hán. Cách duy nhất là hỏi trực tiếp tên chữ Hán, xem bia mộ, thiệp cưới, gia phả của họ, vì các nghi lễ trong gia đình thường vẫn dùng họ chữ Hán dù giấy tờ đã đổi.

Tìm họ hàng ở nước ngoài theo họ: làm sao để không bỏ sót

Khi tìm tên một người họ hàng trong danh sách hội đồng hương, sổ hội quán ở nước ngoài, hay trên mạng xã hội, cần mở rộng cách viết họ có hệ thống:

1. Viết chữ Hán của họ ra trước, kiểm lại với bia mộ hoặc gia phả, đừng suy ngược từ âm Hán Việt.
2. Xác định nhóm phương ngữ của nhà mình, rồi lấy các cách viết tương ứng của nhóm đó làm ưu tiên.
3. Thêm cách viết theo nơi người họ hàng sống: kiểu Anh cho Singapore, Malaysia, Hồng Kông; kiểu Hà Lan cho Indonesia thời trước; pinyin cho người sang sau này.
4. Thử thêm các dạng có chữ "h" hoặc nguyên âm đôi (Teo, Teoh; Yeo, Yeoh; Ng, Ung) vì người ghi tên thường thêm, bớt chữ cái tuỳ tai nghe.
5. Với tên riêng, làm tương tự: tên hai chữ có thể viết liền, viết rời hoặc có gạch nối (Ah Kow, Ah-Kow, Ahkow).
6. Ghi lại tất cả các dạng đã tìm vào sổ, kể cả dạng không ra kết quả, để người sau không lặp lại.

Một mẹo: nhiều hội họ ở Singapore, Malaysia in tên chữ Hán cạnh tên Latin trong danh sách thành viên và đặc san kỷ niệm. Đọc được chữ Hán là vượt qua hẳn rào cản phiên âm.

Tên riêng cũng đổi theo phương ngữ

Không chỉ họ, các chữ trong tên riêng cũng được ghi theo âm phương ngữ. Một số chữ hay dùng đặt tên cho thấy rõ sự khác biệt, và giải thích vì sao tên của họ hàng ở nước ngoài nghe lạ tai dù cùng chữ với tên trong nhà.

Những tên như Ah Huat, Kim Heng, Teck Beng ở Singapore hay Kam Fook, Tak Hing ở Hồng Kông là các chữ quen thuộc với người Việt dưới dạng Phát, Kim Hưng, Đức Minh, Kim Phúc, Đức Hưng. Khi gặp một danh sách tên ở nước ngoài, thử "dịch ngược" từng âm tiết về chữ Hán rồi về Hán Việt; nhiều khi cái tên lạ hoắc hoá ra là tên của một ông chú họ đã nghe kể từ nhỏ.

Các âm tiết trong tên riêng cũng hay bị viết liền hoặc rời tuỳ người làm giấy: Teck Beng, Teckbeng, Teck-Beng là một. Một vài gia đình còn dùng tên lúc nhỏ có chữ Ah làm tên chính thức trên giấy tờ, nên Ah Huat có thể là tên duy nhất của một người trong hồ sơ di trú cũ.

Họ hiếm, họ kép và những trường hợp đặc biệt

Ngoài những họ đông người, gia đình người Hoa ở Việt Nam còn mang những họ ít gặp hơn như Diệp (葉, tiếng Quảng Yip, tiếng Phúc Kiến Yap), Quan (關, tiếng Quảng Kwan), Tạ (謝, tiếng Phúc Kiến, Triều Châu Chia, tiếng Quảng Tse), Mạch (麥, tiếng Quảng Mak), Tăng (曾), Lương (梁, tiếng Quảng Leung). Họ càng hiếm, việc tìm họ hàng theo họ càng hiệu quả vì ít trùng.

Họ kép hai chữ như Âu Dương (歐陽), Tư Mã (司馬), Gia Cát (諸葛) có trong sử sách nhưng hiếm trong cộng đồng di cư. Khi gặp một tên bốn chữ trong gia phả, cần xem chữ đầu và chữ thứ hai có phải là họ kép không, trước khi kết luận người đó mang tên đệm dài.

Riêng các gia đình Minh Hương, hậu duệ những người Hoa sang từ thế kỷ 17, 18 và lập làng Minh Hương ở Hội An (Đà Nẵng), Huế, Gia Định xưa, thì sau nhiều đời họ vẫn giữ họ gốc nhưng tên, tiếng nói, nếp sống đã hoà vào người Việt. Nhiều nhà thờ tộc Minh Hương còn giữ bài vị, hoành phi ghi chữ Hán, và đó là nơi để tìm lại chữ họ cũng như quê cũ của tổ, vì giấy tờ đời sau chỉ ghi âm Hán Việt. Với các nhà này, tên trên giấy tờ hiện nay hầu như không cho thấy gốc Hoa; manh mối nằm ở nhà thờ tộc, ở sổ của làng Minh Hương xưa và ở lời kể của các cụ cao niên trong tộc. Đó cũng là lý do một số gia đình chỉ phát hiện ra gốc Minh Hương của mình khi tu sửa nhà thờ tộc hoặc dời mộ tổ.

Một trường hợp hay gây nhầm là phụ nữ: trong nhiều gia phả và trên bia mộ, người vợ được ghi bằng họ của mình kèm chữ "thị" (氏), như Lâm thị, Trần thị, không kèm tên riêng. Họ trong trường hợp này là họ cha đẻ của bà, không phải họ chồng, và là manh mối để lần sang dòng bên ngoại.

Câu hỏi thường gặp

Họ Hoàng và họ Huỳnh của người Hoa có phải hai họ khác nhau không?

Không. Cả hai đều là cách đọc Hán Việt của chữ 黃. Miền Bắc phần nhiều đọc Hoàng, miền Nam phần nhiều đọc Huỳnh, và giấy tờ của người Hoa ở phía Nam thường ghi Huỳnh. Khi tìm họ hàng ở nước ngoài, cả hai đều phải dịch sang Wong hoặc Ng tuỳ nhóm phương ngữ.

Họ Ng là họ gì?

Ng có thể là chữ 吳 (Ngô) hoặc 黃 (Hoàng, Huỳnh) tuỳ nhóm. Người Quảng đọc Ngô là Ng, còn người Phúc Kiến, Triều Châu đọc Hoàng cũng gần Ng. Vì thế thấy họ Ng trên giấy tờ thì phải hỏi chữ Hán mới biết đúng họ nào.

Họ Wong là họ Hoàng hay họ Vương?

Cả hai đều có thể. Trong tiếng Quảng, 黃 (Hoàng) và 王 (Vương) đọc gần giống nhau và thường cùng được viết là Wong. Người Phúc Kiến lại viết Vương là Ong, nên một ông Ong ở Malaysia và một ông Wong ở Hồng Kông có thể cùng họ Vương.

Ở Việt Nam có ai dùng họ phiên theo phương ngữ thay vì Hán Việt không?

Trên giấy tờ chính thức thì hiếm, vì người làm giấy tờ ở Việt Nam quen đọc chữ Hán theo âm Hán Việt. Nhưng trong đời sống, nhất là trong cộng đồng ở TP.HCM, tên gọi ở nhà, tên trên bảng hiệu buôn bán ngày xưa, tên trong hội quán thường theo âm phương ngữ.

Đổi cách viết họ có làm mất quan hệ họ hàng không?

Về huyết thống thì không, nhưng về giấy tờ thì gây khó. Khi cần chứng minh quan hệ họ hàng giữa hai người mang họ viết khác nhau ở hai nước, giấy tờ ghi chữ Hán như khai sinh cũ, gia phả, bia mộ là cầu nối. Phần thủ tục cụ thể nằm ở danh mục giấy tờ của trang.

Họ người Hoa có thể biết được người đó là người Hoa không?

Không chắc chắn. Nhiều họ như Trần, Lâm, Lý, Hoàng là họ chung của cả người Việt và người Hoa ở Việt Nam. Họ chỉ là một manh mối; phải xem thêm tên chữ Hán, quê quán, tiếng nói trong nhà và phong tục gia đình mới nói được về gốc gác.