Các vụ lừa nhắm vào gia đình gốc Hoa thường mượn đúng những điều gia đình mong muốn: tìm lại họ hàng thất lạc, nhận phần thừa kế từ một người thân ở nước ngoài, hay được "hồi hương", định cư nhờ gốc gác. Dấu hiệu chung là người lạ chủ động liên lạc, biết vài chi tiết đúng về dòng họ, rồi đòi một khoản phí hoặc thông tin căn cước, hộ chiếu trước khi đưa ra bất cứ giấy tờ nào kiểm chứng được.
Nguyên tắc tự vệ rất đơn giản: không chuyển tiền và không gửi ảnh giấy tờ tuỳ thân cho người chưa kiểm chứng; tự tìm kênh liên lạc chính thức của cơ quan, hội quán thay vì dùng số người kia đưa; và hỏi ít nhất một người khác trong gia đình trước khi làm gì. Phần dưới mô tả các kịch bản hay gặp, cách kiểm từng loại, cách bảo vệ thông tin gia phả trên mạng và việc cần làm nếu đã lỡ chuyển tiền.
Vì sao gia đình gốc Hoa hay bị nhắm tới
Không phải vì gia đình người Hoa dễ tin hơn ai. Kẻ lừa chọn mục tiêu theo thông tin có sẵn, và các gia đình gốc Hoa thường có nhiều thông tin công khai hơn mức họ nghĩ. Gia phả được chụp đăng trong nhóm dòng họ trên mạng xã hội, cáo phó trên báo ghi đủ tên con cháu ở các nước, bài đăng tìm người thân kèm năm sinh, quê gốc, ảnh cũ. Từ đó, kẻ lừa ghép được một câu chuyện nghe rất thật.
Yếu tố thứ hai là khoảng cách. Họ hàng thật ở Mỹ, Úc, Canada, Pháp, Đài Loan, Malaysia nhiều năm không liên lạc, nên khi có người xưng là "cháu bên Canada" hay "luật sư lo di sản ở Singapore", gia đình ở Việt Nam khó kiểm chứng ngay. Người lớn tuổi, vốn là người giữ ký ức về họ hàng, lại thường là người nghe điện thoại và ít dùng công cụ tra cứu.
Một số kịch bản còn nhắm đúng thời điểm gia đình đang có việc: vừa có người mất và cáo phó vừa đăng, vừa có con cháu nộp hồ sơ bảo lãnh, vừa đăng bài tìm họ hàng. Kẻ lừa theo dõi các nhóm, trang công khai để chọn lúc gia đình bận rộn, xúc động, dễ làm theo lời thúc giục.
Yếu tố thứ ba là niềm mong muốn thật. Tìm lại một người anh em thất lạc, một nhánh họ bên kia biển, là điều nhiều gia đình đã chờ hàng chục năm. Kẻ lừa biết điều đó và dùng chính cảm xúc ấy để thúc người nghe hành động nhanh, trước khi kịp hỏi ai.
Sáu kịch bản lừa hay gặp
"Thừa kế từ người họ hàng ở nước ngoài". Người tự xưng luật sư, ngân hàng hay quản lý di sản báo một người cùng họ ở Singapore, Malaysia hay Mỹ mất không con, để lại tài sản lớn, gia đình bạn là người thừa kế. Để nhận, cần đóng phí hồ sơ, thuế, phí chuyển tiền. Khoản phí cứ tăng dần, tài sản không bao giờ tới.
"Ban liên lạc tìm thân nhân". Một trang mạng xã hội hoặc nhóm nhắn tin tự xưng của hội đồng hương, hội họ, nhận "lập hồ sơ tìm người thân" có thu phí, yêu cầu ảnh căn cước, hộ chiếu, gia phả. Hội quán, hội họ thật hiếm khi thu phí kiểu này và luôn có địa chỉ, người phụ trách công khai.
"Suất hồi hương, định cư nhờ gốc Hoa". Lời mời làm hồ sơ cư trú, quốc tịch ở một nơi nào đó "dành cho người gốc Hoa", có giá, cam kết đậu. Các chương trình cư trú hợp pháp đều do cơ quan nhà nước công bố công khai và nộp qua kênh chính thức; không có suất nào được bán qua trung gian chỉ nhờ mang họ người Hoa.
"Giấy chứng nhận dòng tộc". Bán giấy chứng nhận gốc gác, giấy xác nhận dòng họ có dấu đỏ, nói rằng dùng được cho hồ sơ định cư, thừa kế. Không cơ quan di trú nào yêu cầu loại giấy này; nó chỉ có giá trị như một tờ giấy in.
Giả danh cơ quan đại diện, công an. Cuộc gọi báo hồ sơ bảo lãnh, hộ chiếu của người thân "có vấn đề", phải nộp tiền xử lý hoặc cung cấp mã xác thực. Cơ quan nhà nước không thu tiền qua điện thoại và không xin mã xác thực tài khoản.
"Làm lại gia phả, khai sinh cho đẹp hồ sơ". Dịch vụ hứa sửa gia phả, làm khai sinh mới, tạo quan hệ họ hàng để bảo lãnh. Đây không chỉ là lừa tiền mà là khai man; người nộp hồ sơ có thể bị từ chối vĩnh viễn và chịu trách nhiệm pháp lý.
Dấu hiệu nhận biết chung
Một tin nhắn, cuộc gọi hay lời giới thiệu có từ hai dấu hiệu dưới đây trở lên thì nên dừng lại kiểm trước khi trả lời tiếp:
- Người lạ chủ động liên lạc trước, không qua người quen nào trong họ.
- Biết vài chi tiết đúng về gia đình, nhưng là những chi tiết có thể tìm được trên mạng: tên ông bà, quê gốc, tên con cháu trong cáo phó.
- Đòi tiền trước khi đưa ra bất cứ giấy tờ nào kiểm chứng được, dưới tên phí hồ sơ, thuế, phí dịch, phí bảo đảm.
- Thúc giục: "hạn chót trong tuần", "nếu không nộp sẽ mất suất", "đừng nói với ai kẻo lộ".
- Yêu cầu ảnh căn cước, hộ chiếu hai mặt, ảnh chân dung cầm giấy tờ, hoặc mã xác thực gửi về điện thoại.
- Chỉ liên lạc qua ứng dụng nhắn tin, không có địa chỉ, không gặp trực tiếp, số tài khoản nhận tiền là tài khoản cá nhân.
- Dùng giấy tờ có dấu, chữ ký, logo trông rất chính thức nhưng không tra được trên trang của cơ quan mang tên đó.
Người lớn tuổi trong nhà nên được nhắc trước danh sách này. Họ thường là người nhận cuộc gọi đầu tiên, và một câu dặn "chuyện tiền bạc thì hỏi con trước đã" có tác dụng hơn mọi phần mềm chặn cuộc gọi.
Cách kiểm trước khi trả lời hay chuyển bất cứ thứ gì
Trình tự kiểm dưới đây không cần chuyên môn, chỉ cần thời gian và sự bình tĩnh. Kẻ lừa thật sự sẽ bỏ đi khi thấy bạn kiểm; người tử tế sẽ chờ.
- Không trả lời ngay. Ghi lại tên, số điện thoại, tài khoản, nội dung người kia nói, chụp màn hình tin nhắn.
- Tự tìm kênh liên lạc chính thức của cơ quan, hội quán, văn phòng luật mà người kia nhắc tới, qua trang chính thức hoặc người quen, không dùng số họ đưa. Gọi hỏi xem có người và hồ sơ như vậy không.
- Với tin thừa kế: hỏi tên người mất, nơi mất, toà án hay cơ quan đang giải quyết di sản. Thủ tục thừa kế thật có số hồ sơ, cơ quan tra được ở nước đó, và không đòi người thừa kế nộp tiền để "giải phóng" di sản.
- Với lời xưng họ hàng: hỏi những chi tiết không có trên mạng, mà chỉ người trong họ mới biết; đối chiếu với người lớn tuổi khác trong gia đình hoặc nhánh họ ở nước ngoài.
- Bàn với ít nhất một người khác trong gia đình trước khi quyết định. Không làm theo lời dặn giữ bí mật.
- Nếu thấy nghi ngờ, chặn liên lạc và báo cho các thành viên khác, vì kẻ lừa thường thử nhiều người trong cùng một họ.
Không có tình huống nào thật sự cấp bách đến mức không kịp kiểm trong một hai ngày. Mọi thủ tục chính thức về thừa kế, định cư, bảo lãnh đều kéo dài hàng tháng; ai thúc bạn trong vài giờ là dấu hiệu đáng ngờ nhất. Cứ nói thẳng rằng gia đình cần thời gian bàn bạc; người làm việc đàng hoàng sẽ không phản đối câu đó.
Bảo vệ thông tin gia phả và gia đình trên mạng
Gia phả số hoá và nhóm dòng họ trên mạng là công cụ quý để nối các nhánh họ ở nhiều nước. Nhưng chúng cũng là nguồn thông tin cho kẻ lừa. Không cần ngừng chia sẻ, chỉ cần chia sẻ có chọn lọc.
Với người còn sống, đặc biệt người lớn tuổi, không đăng ngày sinh đầy đủ, số căn cước, ảnh giấy tờ, địa chỉ nhà, số điện thoại. Gia phả đăng công khai chỉ nên có tên và đời thứ, thông tin chi tiết để trong nhóm kín có người quản trị biết mặt từng thành viên. Cáo phó, thiệp mời đám cưới đăng mạng cũng nên lược bớt danh sách con cháu ở nước ngoài kèm nơi ở.
Khi đăng bài tìm người thân, nên để thông tin liên hệ qua một kênh tập thể như hội quán, hội họ, thay vì số cá nhân, và giữ lại một vài chi tiết riêng không công bố, để dùng làm câu hỏi kiểm chứng khi có người liên lạc. Ví dụ giả định: bài đăng nêu tên và năm sinh người cần tìm, nhưng không nêu tên mẹ người đó hay nơi người đó học tiểu học; ai thật sự là họ hàng sẽ trả lời được những câu này.
Nếu đã lỡ chuyển tiền hoặc gửi giấy tờ
Hành động nhanh trong vài giờ đầu có thể tạo khác biệt. Gọi ngay cho ngân hàng của mình qua số chính thức trên thẻ hoặc ứng dụng, báo giao dịch bị lừa, đề nghị hỗ trợ tra soát và tạm giữ nếu còn kịp. Sau đó trình báo công an nơi cư trú, mang theo ảnh chụp tin nhắn, số tài khoản, biên lai chuyển tiền, ghi chép cuộc gọi. Nếu người bị lừa đang ở nước ngoài, báo cảnh sát nơi đó và ngân hàng nơi đó theo cách tương tự.
Nếu đã gửi ảnh căn cước, hộ chiếu, hãy theo dõi các dấu hiệu bị dùng danh tính: tin nhắn mở tài khoản lạ, khoản vay không phải của mình. Báo cho ngân hàng, nhà mạng để tăng xác thực; đổi mật khẩu các tài khoản quan trọng; không cung cấp thêm mã xác thực cho bất kỳ ai. Hộ chiếu bị lộ ảnh không cần làm lại ngay, nhưng nên ghi nhận thời điểm lộ để giải thích nếu sau này có rắc rối.
Cuối cùng, hãy kể lại cho cả họ biết. Nhiều người bị lừa ngại nói vì xấu hổ, nhưng chính sự im lặng giúp kẻ lừa tiếp tục với người khác trong cùng dòng họ. Hội quán, hội họ có thể nhắc thành viên trong buổi họp, trong nhóm chung. Đây là cách cộng đồng người Hoa từ xưa đã dùng để bảo vệ nhau: thông tin đi qua người quen, kiểm chứng qua nhiều người, và không ai phải tự xoay xở một mình.
Câu hỏi thường gặp
Có thật là có người được nhận thừa kế từ họ hàng xa ở nước ngoài không?
Có, nhưng hiếm, và luôn đi qua toà án hoặc cơ quan giải quyết di sản của nước đó, có số hồ sơ, có thời gian dài. Người thừa kế thật không phải nộp phí cho một người lạ để được nhận; chi phí, thuế nếu có được khấu trừ theo thủ tục chính thức.
Hội quán, hội đồng hương thật có giúp tìm người thân không?
Nhiều hội quán, hội họ vẫn giúp kết nối thành viên với họ hàng ở nơi khác, chủ yếu bằng cách hỏi qua mạng lưới quen biết. Họ có địa chỉ, người phụ trách gặp trực tiếp được, và hiếm khi thu phí lớn. Khi nghi ngờ, đến tận nơi hỏi.
Xét nghiệm ADN tìm họ hàng có bị lợi dụng để lừa không?
Có thể, khi kẻ lừa mời xét nghiệm qua "phòng xét nghiệm" của họ, thu tiền rồi trả kết quả khớp. Nếu muốn xét nghiệm, gia đình tự chọn phòng xét nghiệm được công nhận, tự liên hệ, và nếu dùng cho hồ sơ di trú thì theo đúng danh sách cơ quan đó chấp nhận.
Người thân ở nước ngoài nhắn xin tiền gấp qua tài khoản mới thì làm sao?
Gọi lại cho người đó qua số cũ đã biết hoặc gọi video. Hỏi một chi tiết chỉ hai người biết. Kẻ lừa có thể chiếm tài khoản mạng xã hội hoặc giả giọng. Không chuyển tiền tới tài khoản lạ khi chưa nói chuyện trực tiếp với người thân.
Có nên báo công an khi chưa mất tiền mà chỉ nhận cuộc gọi đáng ngờ không?
Nên, nhất là khi kẻ lừa biết nhiều thông tin về gia đình. Báo công an nơi cư trú giúp họ nắm thủ đoạn, và báo cho các thành viên trong họ giúp người khác tránh. Giữ lại số điện thoại, tin nhắn để cung cấp khi cần.