Người Hoa gốc Việt là những gia đình người Hoa từng sống ở Việt Nam, phần lớn ở Chợ Lớn và các tỉnh Nam Bộ, nay định cư ở nước ngoài; họ đông nhất ở Mỹ, Úc, Pháp và Canada, tụ ở những khu như quận 13 Paris, Cabramatta (Sydney), các khu Little Saigon và phố người Hoa ở California, Houston, Toronto, Montreal.
Đặc điểm dễ nhận ra nhất là họ mang hai lớp bản sắc: nói tiếng Quảng hoặc Triều Châu trong nhà, nói tiếng Việt với hàng xóm người Việt, và nói tiếng nước sở tại với con cháu. Nhiều người tự gọi mình là "người Hoa Chợ Lớn" hay "người Hoa Việt Nam" để phân biệt với người Hoa từ Hồng Kông, Đài Loan hay đại lục. Bài này mô tả họ sống ở đâu, giữ nếp ra sao và điều gì làm họ khác các cộng đồng người Hoa khác.
Họ là ai: hai lớp gốc trong một gia đình
Phần lớn người Hoa gốc Việt có tổ tiên từ Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ, Hải Nam sang Việt Nam trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, sống ở Chợ Lớn (nay thuộc TP.HCM), các tỉnh miền Tây như Sóc Trăng (nay thuộc Cần Thơ), Bạc Liêu (nay thuộc Cà Mau), và một số ở miền Bắc, miền Trung. Sau đó, nhiều gia đình người Hoa từ Việt Nam đã định cư ở Mỹ, Úc, Pháp, Canada, cùng với người Hoa từ Campuchia và Lào; nhiều người khác vẫn ở lại Việt Nam và có họ hàng ở cả hai nơi.
Bản sắc của họ có hai lớp chồng lên nhau. Lớp thứ nhất là nhóm phương ngữ: một gia đình Quảng Đông ở Chợ Lớn mang theo tiếng Quảng, món ăn Quảng, hội quán Quảng; một gia đình Triều Châu ở Sóc Trăng mang theo tiếng Triều Châu, nếp cúng Ông Bổn, món ăn Triều Châu. Lớp thứ hai là văn hoá Việt Nam đã thấm qua nhiều đời: thích cà phê sữa đá, ăn phở, bánh mì, hát nhạc Việt trong tiệc cưới, nói tiếng Việt với bạn bè.
Vì vậy khi gặp người Hoa từ Hồng Kông hay Quảng Châu, nhiều người Hoa gốc Việt thấy mình gần mà vẫn khác: cùng nói tiếng Quảng nhưng giọng có pha từ Việt, cùng ăn Tết nhưng mâm cúng có cả bánh tét, cùng uống trà nhưng cũng thèm cà phê phin. Chính sự "lai" này làm nên bản sắc riêng mà họ thường nhắc lại với con cháu.
Những nơi người Hoa gốc Việt tụ cư đông
Người Hoa gốc Việt thường sống gần cả cộng đồng người Việt lẫn cộng đồng người Hoa, nên khu của họ hay nằm ở chỗ giao nhau giữa hai cộng đồng. Bảng dưới gom những nơi được nhắc nhiều nhất.
| Nước | Khu tụ cư | Nét riêng |
|---|---|---|
| Pháp | Quận 13 Paris, các thị trấn lân cận như Ivry, Choisy-le-Roi | Siêu thị Á, tiệm phở, tiệm vàng, diễu hành Tết của hội người Hoa gốc Đông Dương |
| Úc | Cabramatta, Bankstown (Sydney); Footscray, Springvale, Richmond (Melbourne) | Chợ, quán hủ tiếu, tiệm bánh mì, hội đồng hương Triều Châu, Quảng Đông |
| Mỹ | Phố người Hoa Los Angeles (Broadway), thung lũng San Gabriel, Quận Cam, San Jose, Houston, Boston | Chủ siêu thị, tiệm vàng, nhà hàng; nói tiếng Việt với khách người Việt |
| Canada | Phố người Hoa Toronto (Spadina, Gerrard), Montreal, Vancouver | Tiệm phở, tiệm bánh, nhiều người nói tiếng Pháp ở Montreal |
| Đức, Anh, Hà Lan | Berlin, Hamburg, London, Amsterdam | Cộng đồng nhỏ hơn, gắn với nhà hàng và buôn bán |
Ở nhiều nơi, người ngoài khó phân biệt một tiệm ăn là của người Việt hay người Hoa gốc Việt, và chính chủ tiệm cũng không thấy cần phân biệt. Ở quận 13 Paris hay Cabramatta, một bảng thực đơn có hủ tiếu Nam Vang, mì vịt tiềm, phở bò và bánh cuốn nằm cạnh nhau là chuyện tự nhiên.
Ba thứ tiếng trong một mái nhà
Một gia đình người Hoa gốc Việt điển hình ở nước ngoài dùng ba, có khi bốn thứ tiếng. Ví dụ giả định một gia đình gốc Triều Châu ở Melbourne: bà nội nói tiếng Triều Châu với con, tiếng Việt với hàng xóm; cha mẹ nói tiếng Việt với nhau, tiếng Triều Châu với bà, tiếng Anh ở chỗ làm; các con nói tiếng Anh là chính, hiểu tiếng Việt, nghe được tiếng Triều Châu nhưng ngại nói.
Thường thì tiếng Việt lại là thứ tiếng mất chậm hơn tiếng Hoa ở đời thứ hai, vì cha mẹ nói tiếng Việt với nhau nhiều hơn và con cái nghe nhạc, xem phim Việt. Tiếng Quảng được giữ tốt hơn tiếng Triều Châu, nhờ phim, nhạc Hồng Kông và vì tiếng Quảng là tiếng chung của nhiều phố người Hoa ở Úc, Canada. Ở các gia đình muốn con giữ tiếng Hoa, lựa chọn phổ biến là gửi con đi trường cuối tuần học tiếng Phổ thông, vì đó là thứ tiếng có giá trị trong học hành, công việc.
Hệ quả là nhiều người trẻ người Hoa gốc Việt nói tiếng Phổ thông học ở trường, hiểu tiếng Việt của cha mẹ, còn tiếng Quảng hay Triều Châu của ông bà chỉ còn vài câu chào hỏi. Một số người khi lớn lên mới quay lại học phương ngữ của ông bà, để đọc được gia phả, hiểu những câu chuyện cũ, hoặc nói chuyện với họ hàng còn ở Chợ Lớn.
Hội đồng hương và những tổ chức riêng
Người Hoa gốc Việt lập nhiều hội riêng ở các nước định cư: hội người Hoa gốc Đông Dương, hội đồng hương Triều Châu, hội Quảng Đông, hội người Hẹ, hội cựu học sinh các trường Hoa văn ở Chợ Lớn. Các hội này tổ chức tiệc Tết, lễ Thanh Minh, mừng thọ người cao tuổi, lớp học tiếng Hoa và lớp múa lân cho thanh niên.
Nhiều hội có chùa hay miếu riêng, như chùa của người Triều Châu ở quận 13 Paris hay ở các khu ngoại ô Sydney, Melbourne, nơi giữ nếp thờ Quan Âm, Ông Bổn, Thiên Hậu giống các miếu ở Chợ Lớn, Sóc Trăng. Ngày vía, ngày rằm, cộng đồng đến đông, gặp nhau, hỏi thăm họ hàng, ăn chay chung.
Một điểm đáng chú ý là mối liên hệ với hội quán ở Việt Nam. Nhiều người Hoa gốc Việt ở nước ngoài vẫn đóng góp cho hội quán, trường Hoa văn, nghĩa trang của bang mình ở Chợ Lớn, và về dự các dịp lễ lớn. Hội cựu học sinh các trường Hoa văn Chợ Lớn ở nước ngoài thường tổ chức họp mặt quốc tế, đưa các thành viên ở Mỹ, Úc, Pháp, Canada về TP.HCM gặp nhau, một mạng lưới giúp nhiều gia đình tìm lại bạn bè, họ hàng thất lạc.
Giữ hai nếp Hoa – Việt trong lễ Tết và gia đình
Tết. Mâm cúng giao thừa có gà luộc, heo quay, bánh tổ của người Hoa, bên cạnh bánh tét, dưa món, mứt của người Việt. Lì xì cho trẻ con và người chưa lập gia đình; mùng Bảy (nhân nhật) nhiều nhà vẫn nấu canh bảy loại rau theo nếp cũ của ông bà.
Thanh Minh và giỗ. Thanh Minh đi tảo mộ ở nghĩa trang nơi định cư; giỗ ông bà thì nhiều nhà theo nếp Việt, cúng đúng ngày mất và mời họ hàng, một nếp học từ hàng xóm người Việt qua nhiều đời sống chung.
Cưới hỏi. Lễ dâng trà cho cha mẹ, áo đỏ, trầu cau đôi khi có cả; tiệc cưới ở nhà hàng với ca sĩ hát cả nhạc Hoa lẫn nhạc Việt, nhiều đám cưới có ba thứ tiếng trong bài phát biểu.
Ăn uống. Mì vịt tiềm, hủ tiếu, bánh bao, xá xíu đi cùng phở, bánh mì, chè; nhiều gia đình mở tiệm phở, bánh mì ở nước ngoài, góp phần đưa món Việt đến với người bản xứ.
Đặt tên. Con cái thường có ba tên: tên tiếng Anh hay tiếng Pháp trên giấy tờ, tên Việt do cha mẹ gọi ở nhà, và tên chữ Hán theo chữ lót của dòng họ ghi trong gia phả.
Tìm họ hàng và giấy tờ: những chuyện riêng của gia đình người Hoa gốc Việt
Nhiều gia đình người Hoa gốc Việt có họ hàng ở ba nơi: quê gốc bên Hoa Nam, Việt Nam và nước định cư. Khi muốn tìm lại họ hàng, đầu mối hữu ích là gia phả chữ Hán, bài vị, bia mộ ở nghĩa trang người Hoa ở Việt Nam, và hội quán cùng bang ở Chợ Lớn. Tên trên giấy tờ Việt Nam cũ (đọc theo âm Hán Việt hay ghi theo phương ngữ) thường khác tên trên giấy tờ nước ngoài, nên cần ghi lại cả tên chữ Hán.
Khi làm hồ sơ giữa các nước, như bảo lãnh người thân, chứng minh quan hệ cha con, ông cháu, các gia đình này hay gặp vướng vì tên mỗi giấy một kiểu: một người có thể là "Lâm Văn Minh" trên giấy khai sinh Việt Nam, "Minh Lam" trên hộ chiếu Úc và "Lim" trong gia phả. Cách làm chung là lập bảng đối chiếu tên chữ Hán, phiên âm Hán Việt và tên trên từng giấy tờ, kèm bản dịch có chứng thực. Thủ tục cụ thể khác nhau từng nước, nên cần hỏi cơ quan di trú nước sở tại và cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đó.
Một lưu ý quan trọng: cần cẩn trọng với những lời mời "tìm thân nhân", "lấy lại tài sản ông bà" hay "hồi hương" qua mạng xã hội mà đòi chuyển tiền trước. Hội quán, hội đồng hương, cơ quan nhà nước là những đầu mối đáng tin hơn. Các chủ đề giấy tờ, tên chữ Hán và tìm quê gốc có danh mục riêng trên trang, đi sâu hơn từng bước.
Đời thứ hai, thứ ba: con cháu nhìn mình thế nào
Con cháu người Hoa gốc Việt sinh ra ở nước ngoài thường trả lời câu hỏi "bạn là người gì" theo nhiều cách. Có người xưng là người Úc gốc Hoa, có người nhấn vào gốc Việt, có người kể cả câu chuyện: ông bà là người Triều Châu, sống ở Sóc Trăng, rồi sang Melbourne. Không có câu trả lời đúng hay sai; mỗi gia đình nhấn vào lớp bản sắc gần mình nhất.
Nhiều người trẻ đến tuổi đi làm mới bắt đầu tò mò về gốc gác: học lại tiếng Quảng hay Triều Châu, về Chợ Lớn thăm hội quán của bang, tìm ngôi nhà cũ của ông bà, hoặc sang Quảng Đông, Triều Châu tìm làng tổ theo địa chỉ ghi trong gia phả. Mạng xã hội giúp những chuyến đi này dễ hơn: có nhóm của con cháu người Hoa gốc Việt ở khắp nơi chia sẻ ảnh cũ, hỏi nghĩa câu đối, nhờ dịch bài vị.
Trong văn hoá đại chúng, đời thứ hai cũng góp tiếng nói riêng: đầu bếp mở nhà hàng kết hợp món Hoa và món Việt của bà, nhà văn, đạo diễn kể chuyện gia đình mình trong sách và phim. Những câu chuyện ấy thường xoay quanh cùng một chủ đề: lớn lên giữa ba thứ tiếng, thấy mình vừa thuộc về vừa lạc lõng ở mỗi cộng đồng, rồi dần tìm ra một bản sắc riêng không cần chọn một bên.
Câu hỏi thường gặp
Người Hoa gốc Việt là ai?
Là những gia đình người Hoa từng sống ở Việt Nam, phần lớn ở Chợ Lớn và các tỉnh Nam Bộ, nay định cư ở nước ngoài như Mỹ, Úc, Pháp, Canada. Họ có tổ tiên từ Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ, Hải Nam, và mang cả văn hoá người Hoa lẫn văn hoá Việt Nam.
Người Hoa gốc Việt ở nước ngoài sống tập trung ở đâu?
Những nơi được nhắc nhiều là quận 13 Paris, Cabramatta ở Sydney, Footscray và Springvale ở Melbourne, phố người Hoa Los Angeles, thung lũng San Gabriel, Houston, phố người Hoa Toronto và Montreal. Họ thường sống gần cả cộng đồng người Việt lẫn cộng đồng người Hoa.
Người Hoa gốc Việt nói tiếng gì?
Đời lớn tuổi thường nói tiếng Quảng hoặc Triều Châu trong nhà và tiếng Việt với hàng xóm người Việt. Đời con cháu sinh ra ở nước ngoài nói tiếng nước sở tại là chính, hiểu tiếng Việt, và nhiều người học tiếng Phổ thông ở trường cuối tuần.
Người Hoa gốc Việt khác người Hoa Hồng Kông thế nào?
Cả hai có thể cùng nói tiếng Quảng, nhưng người Hoa gốc Việt mang nhiều nếp Việt Nam như ăn phở, uống cà phê sữa đá, làm giỗ theo nếp Việt, gói bánh tét ngày Tết, và thường nói được tiếng Việt. Người Hồng Kông mang nếp sống đô thị Hồng Kông, giọng Quảng và từ vựng riêng.
Làm sao tìm họ hàng người Hoa ở Việt Nam khi sống ở nước ngoài?
Bắt đầu từ gia phả, bài vị, tên chữ Hán của ông bà và tên hội quán cùng bang ở Chợ Lớn hoặc tỉnh cũ. Hội quán, hội đồng hương, hội cựu học sinh trường Hoa văn là những đầu mối tốt. Không có gì bảo đảm sẽ tìm được, và nên cảnh giác với ai đòi tiền trước.
Vì sao tên của người Hoa gốc Việt khác nhau trên các giấy tờ?
Vì cùng một tên chữ Hán có thể được ghi theo âm Hán Việt trên giấy tờ Việt Nam, theo phương ngữ như Lim, Tan, Wong trong cộng đồng, và theo thứ tự tên trước họ sau trên giấy tờ nước ngoài. Nên lập bảng đối chiếu các cách ghi khi làm hồ sơ.