Thái Lan có một trong những cộng đồng gốc Hoa lớn nhất thế giới, phần đông là người Triều Châu; ở Bangkok, khu Yaowarat – Sampeng là phố người Hoa chính. Thái Lan không hỏi dân tộc trong tổng điều tra, nên các ước tính về số người Thái gốc Hoa dao động nhiều; con số hay được nhắc là khoảng một phần mười dân số trở lên, tuỳ cách định nghĩa.
Điểm nổi bật của người Hoa ở Thái Lan là mức hoà nhập: qua vài đời, phần lớn gia đình nói tiếng Thái, mang họ Thái, theo đạo Phật Thượng toạ bộ như người Thái, nhưng vẫn ăn Tết âm lịch, giữ bàn thờ tổ tiên và nhiều món ăn Triều Châu. Bài dưới giải thích cộng đồng này hình thành thế nào và nhận ra nó ở đâu trong đời sống Thái.
Từ Ayutthaya đến Bangkok: người Hoa đến Xiêm thế nào
Thương nhân người Hoa đã buôn bán ở kinh đô Ayutthaya từ nhiều thế kỷ trước, làm nghề đóng thuyền, buôn hàng, làm việc trong kho của triều đình. Sau khi Ayutthaya bị phá năm 1767, vua Taksin, người có cha là người Triều Châu, dựng lại vương quốc ở Thonburi, và thời này người Triều Châu được khuyến khích sang buôn bán, khai hoang.
Năm 1782, khi kinh đô mới được xây ở bờ đông sông Chao Phraya, khu buôn bán của người Hoa ở đó được dời xuống phía nam, sang khu Sampeng. Từ đây Sampeng thành khu chợ đầu mối, ngõ hẹp chen chúc hàng vải, đồ gia dụng, vàng bạc. Phố Yaowarat được mở cuối thế kỷ 19 dưới triều vua Chulalongkorn, rồi nhanh chóng thành trục chính với tiệm vàng, nhà hàng, hiệu thuốc bắc và rạp hát.
Trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, hàng chục nghìn người mỗi năm đi tàu từ Sán Đầu sang Bangkok, phần lớn là đàn ông trẻ người Triều Châu, cùng người Hẹ, Hải Nam, Phúc Kiến và Quảng Đông. Họ làm phu bến cảng, xay xát gạo, đào kênh, buôn bán nhỏ; một phần làm nên các nhà máy xay lúa và hãng buôn gạo lớn ven sông Chao Phraya.
Các nhóm người Hoa ở Thái Lan
Người Triều Châu đông nhất, nên tiếng Triều Châu từng là tiếng chung của cả phố Yaowarat. Các nhóm khác cũng có địa bàn và nghề quen riêng, ảnh hưởng tới món ăn, lễ hội của từng vùng.
| Nhóm | Nơi đông | Dấu ấn còn thấy |
|---|---|---|
| Triều Châu | Bangkok, các tỉnh miền Trung và miền Đông | Cháo Triều Châu, kịch Triều Châu (ngiw), hội quán lớn nhất Bangkok |
| Hẹ | Bangkok, Hat Yai, các tỉnh miền Nam và miền Bắc | Nghề da, thợ bạc, thợ may thời trước; nghĩa trang và hội quán riêng |
| Hải Nam | Bangkok, Koh Samui, các tỉnh ven biển | Cơm gà, quán cà phê, nghề trồng dừa ở Samui |
| Phúc Kiến | Phuket, Ranong, Trang, Songkhla | Nhà phố kiểu Sino-Portuguese ở Phuket, lễ ăn chay Phuket, người Baba Phuket |
| Quảng Đông | Bangkok | Thợ mộc, thợ máy thời trước, quán ăn kiểu Quảng |
| Người Hoa Vân Nam | Chiang Mai, Chiang Rai, vùng núi phía bắc | Làng trên núi trồng chè, cà phê, chợ phiên, món mì Vân Nam |
Ở miền Nam, cộng đồng Phúc Kiến ở Phuket đã từng làm chủ nhiều mỏ thiếc và giao thương với Penang, nên Phuket cũ mang dáng nhà phố giống George Town hơn là Bangkok. Ở Nakhon Sawan, nơi các nhánh sông gặp nhau thành sông Chao Phraya, cộng đồng người Hoa tổ chức lễ rước rồng lân vào dịp Tết mà nhiều người Thái từ nơi khác về xem.
Vì sao nhiều người gốc Hoa mang họ Thái
Đi trong Bangkok, bạn sẽ gặp rất nhiều người có họ Thái dài bốn, năm âm tiết. Phần lớn họ dạng này được đặt từ đầu thế kỷ 20 trở về sau, khi người dân Thái bắt đầu phải có họ. Các gia đình gốc Hoa thường xin đặt một họ Thái mới, nhiều khi gài một âm gợi họ gốc: một gia đình họ Lâm có thể chọn họ Thái bắt đầu bằng "Lim", một gia đình họ Trần có thể giữ âm "Tang" trong họ mới.
Vì thế một người Thái gốc Hoa thường có hai tên: tên Thái trên giấy tờ, và tên Hoa (thường đọc theo tiếng Triều Châu) dùng trong gia phả, trên bài vị, trong các dịp họ tộc. Cùng một ông nội, các nhánh con cháu có khi mang những họ Thái khác nhau, nên khi tìm họ hàng thì họ Hoa trong gia phả mới là đầu mối.
Hôn nhân giữa người Hoa và người Thái phổ biến từ sớm. Con cháu đời thứ ba, thứ tư thường không còn nói tiếng Triều Châu, theo đạo Phật Thượng toạ bộ, đi tu gieo duyên như mọi thanh niên Thái. Nhưng ngày Tết, ngày Thanh Minh, ngày giỗ, gia đình vẫn bày mâm cúng theo nếp Triều Châu, và nhiều người lớn tuổi vẫn đếm tiền, gọi món, gọi người thân bằng vài từ Triều Châu còn sót lại. Nhiều từ Triều Châu cũng đã vào tiếng Thái hằng ngày, nhất là các từ chỉ đồ ăn, số đếm trong buôn bán và cách gọi anh chị em trong nhà.
Yaowarat hôm nay: đi xem gì
Yaowarat sôi động nhất vào buổi tối, khi các xe đẩy và quán ven đường dọn ra hai bên phố. Ban ngày phố là nơi của tiệm vàng (vàng 96,5% kiểu Thái được bán theo đơn vị baht), tiệm thuốc bắc, hàng khô, yến sào, vây cá. Ngõ Sampeng song song gần đó là khu bán sỉ hàng gia dụng, phụ kiện, vải, đông nghịt từ sáng sớm.
Những điểm nên ghé: chùa Mangkon Kamalawat (Long Liên Tự), ngôi chùa Phật giáo Đại thừa lớn của người Hoa xây năm 1871; miếu Thiên Hậu và các miếu nhỏ trong ngõ; ngôi chùa Traimit với tượng Phật bằng vàng ở đầu phố, nơi có cả phòng trưng bày về lịch sử Yaowarat. Khu Talat Noi bên bờ sông còn những ngôi nhà Hoa cổ có sân trong, nay mở cửa cho khách.
Phố Yaowarat rất đông xe, vỉa hè hẹp, nên đi bộ chậm, giữ túi trước người và đi tàu điện ngầm tới ga gần khu phố thay vì đi taxi vào giờ cao điểm. Ở chùa, miếu, nên mặc kín vai và gối, đi nhẹ, nói nhỏ; muốn chụp người đang thắp hương hay đang làm lễ thì hỏi trước, vì với họ đó là việc riêng của gia đình.
Trong khu còn hội quán Triều Châu, hội quán Hẹ, các nhà họ và bệnh viện, trường học do cộng đồng lập từ đầu thế kỷ 20, như bệnh viện của hội từ thiện Hoa kiều Báo Đức Thiện Đường (Poh Teck Tung) gắn với việc thu nhặt, mai táng người chết không thân nhân. Những tổ chức thiện nguyện này đến nay vẫn chạy xe cứu thương, cứu hộ tai nạn khắp Bangkok, một dấu ấn ít người ngoài biết của cộng đồng người Hoa trong đời sống thành phố.
Lễ hội người Hoa trong lịch Thái
Tết âm lịch (Trut Jin). Không phải ngày nghỉ toàn quốc, nhưng Yaowarat đóng phố, có diễu hành, múa lân, và rất nhiều gia đình gốc Hoa nghỉ việc vài ngày để cúng tổ tiên, đi chúc Tết. Các trung tâm thương mại lớn trang trí đỏ vàng suốt tháng Tết.
Lễ ăn chay (Thetsakan Kin Je). Chín ngày đầu tháng chín âm lịch. Quán chay khắp nơi treo dải vải vàng có chữ đỏ để báo hiệu; riêng ở Phuket, lễ này có lễ rước rất lớn của cộng đồng Phúc Kiến.
Thanh Minh (Cheng Meng). Các gia đình gốc Hoa đi tảo mộ ở nghĩa trang người Hoa hay các tháp lưu tro, mang theo mâm cúng và đồ mã.
Trung Thu. Bánh trung thu bán khắp các siêu thị, Yaowarat có lễ hội đèn lồng, các gia đình cúng trăng ngoài sân theo nếp cũ.
Cúng thí thực tháng bảy. Nhiều hội từ thiện người Hoa tổ chức phát gạo, đồ khô cho người nghèo sau lễ cúng, một nếp được cả người Thái không gốc Hoa tham gia.
Người Việt ở Thái Lan nên hiểu điều gì
Người Việt làm việc hay kết hôn ở Thái Lan thường không nhận ra đồng nghiệp, đối tác của mình là người gốc Hoa, vì họ nói tiếng Thái, mang họ Thái. Đừng hỏi thẳng "bạn có phải người Hoa không" theo kiểu tách bạch; phần lớn người Thái gốc Hoa coi mình là người Thái, và chuyện tổ tiên là điều họ sẵn lòng kể khi được hỏi nhẹ nhàng, chẳng hạn "nhà bạn có ăn Tết âm lịch không".
Với người Việt từng sống gần người Hoa ở Chợ Lớn hay các tỉnh miền Tây, nhiều thứ ở Yaowarat sẽ rất quen: cách cúng ông Bổn, bánh tổ, cháo trắng ăn với đồ mặn, tiếng Triều Châu ở chợ. Đó là vì cùng một làn sóng người Triều Châu từ Sán Đầu đã đi xuống cả Bangkok lẫn vùng Nam Bộ. Một số gia đình Triều Châu còn có họ hàng ở cả hai nơi.
Nếu có gia đình chồng hoặc vợ là người Thái gốc Hoa, bạn có thể được mời dự lễ cúng tổ tiên ngày Tết, ngày Thanh Minh, đám cưới có lễ dâng trà. Những dịp này nên mặc tươm tất, tránh màu đen và trắng toàn bộ ngày Tết, mang theo quà nhỏ như hộp bánh hay giỏ trái cây. Cách hành xử cẩn thận ở những dịp như vậy thường được gia đình bên kia nhớ lâu hơn mọi món quà đắt tiền.
Ngoài Bangkok: Phuket, Hat Yai và miền Bắc
Phuket cũ là một thị trấn mỏ thiếc của người Phúc Kiến, nhiều người từ Penang sang. Khu phố cổ Phuket với những dãy nhà phố hai tầng sơn màu, cửa chớp gỗ, hành lang có mái che rất giống George Town. Ở đây còn một cộng đồng Baba Phuket với trang phục, món ăn và lễ cưới riêng, gần với người Peranakan ở Penang hơn là với người Triều Châu ở Bangkok.
Hat Yai ở tỉnh Songkhla là thành phố thương mại lớn nhất miền Nam Thái, phát triển từ đầu thế kỷ 20 nhờ đường sắt, và có cộng đồng người Hẹ, Triều Châu, Hải Nam rất đông. Tết âm lịch ở Hat Yai có đèn lồng giăng khắp công viên, nhiều du khách Malaysia, Singapore sang đón Tết vì thành phố này nằm gần biên giới.
Ở vùng núi phía bắc, quanh Chiang Rai và Chiang Mai, có những làng người Hoa Vân Nam, nhiều làng hình thành từ giữa thế kỷ 20. Họ trồng chè ô long, cà phê, mở chợ phiên, nói tiếng Tây Nam Quan thoại và giữ nếp ăn uống của vùng cao Vân Nam. Làng Mae Salong là điểm nhiều người ghé để xem đồi chè và uống trà. Cộng đồng này khác hẳn người Triều Châu ở Bangkok về tiếng nói, món ăn và nếp nhà, cho thấy "người Hoa ở Thái Lan" thật ra là nhiều cộng đồng khác nhau sống trên cùng một đất nước.
Câu hỏi thường gặp
Người Hoa ở Thái Lan chủ yếu thuộc nhóm nào?
Phần đông là người Triều Châu, có gốc từ vùng Triều Châu – Sán Đầu ở phía đông tỉnh Quảng Đông. Các nhóm khác gồm Hẹ, Hải Nam, Phúc Kiến, Quảng Đông, và người Hoa Vân Nam ở vùng núi phía bắc Thái Lan.
Yaowarat là gì?
Yaowarat là con phố chính của khu phố người Hoa ở Bangkok, được mở cuối thế kỷ 19, nổi tiếng với tiệm vàng, hiệu thuốc bắc, hàng khô và quán ăn đường phố buổi tối. Ngõ Sampeng chạy song song gần đó là khu chợ sỉ lâu đời của người Hoa.
Vì sao người Thái gốc Hoa lại có họ Thái?
Từ đầu thế kỷ 20, người dân Thái bắt đầu dùng họ, và các gia đình gốc Hoa thường đặt một họ Thái mới, có khi gài âm của họ gốc. Họ Hoa vẫn được giữ trong gia phả và trên bài vị, nên khi tìm họ hàng nên hỏi họ Hoa của gia đình.
Người Hoa ở Thái Lan còn nói tiếng Triều Châu không?
Người lớn tuổi ở Bangkok còn nói, nhất là ở khu Yaowarat và trong các gia đình buôn bán lâu đời. Người trẻ phần lớn nói tiếng Thái, một số học thêm tiếng Hoa phổ thông, nhưng tiếng Triều Châu chỉ còn vài từ trong gia đình.
Lễ ăn chay ở Phuket là lễ gì?
Đó là lễ hội chín ngày đầu tháng chín âm lịch của cộng đồng gốc Phúc Kiến ở Phuket, người tham gia ăn chay, mặc đồ trắng và có các cuộc rước kiệu thần quanh phố. Lễ có từ thế kỷ 19 và nay thu hút rất đông khách.
Đi Yaowarat lúc nào là đẹp nhất?
Buổi tối là lúc phố đông vui nhất, khi các quán ven đường bày ra hai bên. Dịp Tết âm lịch và lễ ăn chay tháng chín, phố trang trí rực rỡ nhưng rất đông người. Muốn đi chùa, miếu và khu Talat Noi thì nên đi buổi sáng, trời mát và vắng hơn.