Theo tổng điều tra năm 2021, Canada có khoảng 1,7 triệu người nhận gốc Hoa, sống đông nhất ở vùng Vancouver và Toronto; Úc có khoảng 1,4 triệu người khai tổ tiên người Hoa, tập trung ở Sydney và Melbourne. Ở cả hai nước, tiếng Phổ thông và tiếng Quảng nằm trong nhóm ngôn ngữ được nói ở nhà nhiều nhất ngoài tiếng Anh (và tiếng Pháp ở Canada).
Canada và Úc có lịch sử người Hoa khá giống nhau: một lớp đến từ thế kỷ 19 theo đường tìm vàng và làm đường sắt, rồi một lớp đông hơn nhiều đến từ cuối thế kỷ 20, chủ yếu là người Hồng Kông, Đài Loan, Đông Nam Á, sau đó là người từ đại lục. Bài này đi qua các thành phố chính ở hai nước và những gì người Việt sắp sang định cư nên biết về cộng đồng này.
Hai lớp người giống nhau ở hai đầu Thái Bình Dương
Ở British Columbia (Canada), người Hoa đến từ cuối thập niên 1850 theo đợt tìm vàng ở sông Fraser, rồi làm tuyến đường sắt xuyên Canada trong thập niên 1880. Ở Victoria (Úc), người Hoa đến đông từ đầu thập niên 1850 theo đợt tìm vàng quanh Ballarat, Bendigo. Cả hai nơi, phần lớn là đàn ông Quảng Đông, quê ở Tứ Ấp và các huyện quanh đồng bằng Châu Giang, giống những người đi California cùng thời.
Trong nhiều thập niên sau, cộng đồng nhỏ đi và già đi, chủ yếu sống bằng tiệm giặt, quán ăn, vườn rau, tiệm tạp hoá ở phố người Hoa của các thành phố lớn. Đến cuối thế kỷ 20, một làn sóng mới làm thay đổi hẳn bức tranh: rất nhiều gia đình Hồng Kông, Đài Loan sang Canada và Úc trong thập niên 1980–1990, cùng với người Hoa từ Việt Nam, Campuchia, Lào, Malaysia, Indonesia.
Từ đầu thế kỷ 21, người từ đại lục, nói tiếng Phổ thông, trở thành lớp đông nhất trong số người mới đến, nhiều người sang theo diện tay nghề, du học rồi ở lại. Vì vậy trong cùng một gia đình gốc Hoa ở Toronto hay Sydney, có khi ông bà nói tiếng Quảng, cha mẹ nói tiếng Phổ thông, con cái nói tiếng Anh, và tên phố người Hoa cũ chỉ còn là nơi cả nhà đến ăn điểm tâm cuối tuần.
Vancouver và Richmond: nơi người Hoa đông nhất Canada
Phố người Hoa Vancouver quanh đường Pender và Keefer là một trong những phố người Hoa lớn nhất Bắc Mỹ, được công nhận là di tích lịch sử quốc gia của Canada năm 2011. Trong khu có vườn cổ điển kiểu Tô Châu mở năm 1986, được xây bởi thợ thủ công từ Tô Châu sang làm, cùng những toà nhà hội quán, nhà họ xây đầu thế kỷ 20 với ban công lõm đặc trưng.
Nhưng phần lớn người Hoa ở vùng Vancouver hiện sống ở các thành phố quanh đó như Richmond, Burnaby, Coquitlam. Ở Richmond, khoảng một nửa cư dân có gốc Hoa theo tổng điều tra 2021, nhiều nhất trong các thành phố lớn ở Canada. Đi dọc đường số 3 ở Richmond, các trung tâm mua sắm, nhà hàng, siêu thị phục vụ khách nói tiếng Quảng và tiếng Phổ thông nối nhau suốt mấy cây số, và chợ đêm mùa hè thu hút rất đông người.
Lớp người Hồng Kông sang Vancouver trong thập niên 1980–1990 đông đến mức thành phố bị gọi đùa là "Hongcouver". Họ mang theo quán trà điểm tâm kiểu Hồng Kông, báo tiếng Hoa, đài phát thanh tiếng Quảng, và thói quen uống trà sáng cuối tuần mà nay đã thành nếp chung của nhiều gia đình ở Vancouver, kể cả gia đình không có gốc Hoa.
Toronto, Markham và Montreal
Toronto có nhiều phố người Hoa cùng lúc. Phố người Hoa chính quanh đường Spadina và Dundas có chợ, tiệm bánh, quán phở của người Hoa gốc Việt, quán điểm tâm, tiệm thuốc bắc. Phố người Hoa phía đông quanh Gerrard và Broadview nhỏ hơn, cũ hơn, có nhiều gia đình người Hoa từ Việt Nam.
Ở vùng ngoại ô phía bắc, Markham và Richmond Hill có tỷ lệ cư dân gốc Hoa rất cao, với những trung tâm thương mại lớn phục vụ cộng đồng Hoa ngữ, trường dạy thêm, nhà hàng tiệc cưới. Khu Agincourt ở Scarborough cũng là nơi người Hoa sống đông từ thập niên 1980. Ở đây, gia đình gốc Hoa có thể làm mọi việc, từ mua nhà, khám bệnh đến làm giấy tờ bảo hiểm, bằng tiếng Quảng hoặc tiếng Phổ thông.
Montreal có phố người Hoa nhỏ quanh đường De la Gauchetière, gần khu phố cổ, với cổng chào và các hội quán lâu đời. Cộng đồng người Hoa ở Montreal có nhiều người nói tiếng Pháp, trong đó có những gia đình người Hoa từ Việt Nam, Campuchia, Lào đã quen tiếng Pháp từ trước. Đây là nơi hiếm hoi ở Bắc Mỹ mà một người Hoa gốc Chợ Lớn nói tiếng Quảng ở nhà, tiếng Pháp ngoài phố và tiếng Việt với hàng xóm.
Phố và khu người Hoa ở Úc
Ở Úc, phố người Hoa cũ nằm ở trung tâm thành phố, còn phần lớn gia đình gốc Hoa sống ở các khu ngoại ô có trung tâm mua sắm và nhà ga riêng. Bảng dưới gom các khu nổi bật ở Sydney, Melbourne và vùng mỏ vàng cũ.
| Nơi | Đặc điểm | Lớp người chính |
|---|---|---|
| Haymarket, phố Dixon (Sydney) | Phố người Hoa trung tâm, gần vườn Hữu Nghị kiểu Hoa mở năm 1988 | Người Quảng Đông cũ, du học sinh, du khách |
| Hurstville, Chatswood, Eastwood, Burwood (Sydney) | Ngoại ô đông người Hoa, nhiều cửa hàng nói tiếng Hoa | Người Hồng Kông, Đài Loan, đại lục |
| Cabramatta (Sydney) | Trung tâm của người gốc Việt, Campuchia, Lào, trong đó nhiều gia đình gốc Hoa | Người Hoa từ Việt Nam, Campuchia, Lào |
| Phố Little Bourke (Melbourne) | Phố người Hoa có từ thập niên 1850, có bảo tàng lịch sử người Hoa ở Úc | Người Quảng Đông cũ, sinh viên |
| Box Hill, Glen Waverley (Melbourne) | Ngoại ô phía đông, nhiều gia đình nói tiếng Phổ thông | Người đại lục, người Hồng Kông |
| Bendigo, Ballarat (Victoria) | Thị trấn mỏ vàng cũ, miếu và bảo tàng của người Hoa | Con cháu người tìm vàng thế kỷ 19 |
Phố Little Bourke ở Melbourne được xem là một trong những phố người Hoa có người ở liên tục lâu nhất ở thế giới phương Tây. Ở Bendigo, bảo tàng Rồng Vàng giữ những con rồng dùng trong lễ hội Phục Sinh hằng năm của thị trấn, trong đó có con rồng Sun Loong dài hơn trăm mét; người Hoa tham gia lễ hội này từ cuối thế kỷ 19.
Sydney và Melbourne hôm nay
Phố người Hoa Sydney nằm ở Haymarket, cạnh khu chợ Paddy's Market và khu Darling Harbour. Phố đi bộ Dixon có cổng chào ở hai đầu, hai bên là nhà hàng, tiệm bánh, cửa hàng tạp hoá. Khu này nay đông sinh viên quốc tế và du khách hơn gia đình định cư, vì phần lớn người gốc Hoa đã sống ở các khu ngoại ô có nhà ga riêng.
Ở các ngoại ô như Hurstville hay Chatswood, trung tâm mua sắm gần ga tàu là nơi đời sống cộng đồng diễn ra: quán trà sáng, siêu thị Á, phòng khám có bác sĩ nói tiếng Quảng, trường dạy thêm, văn phòng môi giới nhà đất nói tiếng Phổ thông. Buổi chiều, ông bà đón cháu ở cổng trường tiểu học rồi rẽ vào siêu thị mua rau, một khung cảnh không khác mấy ở Hồng Kông hay Quảng Châu.
Melbourne có phố Little Bourke nằm ngay trung tâm, giữa các toà nhà văn phòng, với cổng chào kiểu Hoa, những hẻm nhỏ và quán ăn mở tới khuya. Bảo tàng lịch sử người Hoa ở Úc trong phố giữ hiện vật của thời tìm vàng và con rồng lớn dùng trong lễ Tết. Ở phía đông Melbourne, Box Hill có khu chợ và trung tâm mua sắm gần ga, nơi tiếng Phổ thông nghe nhiều hơn tiếng Anh; còn Springvale, Footscray, Richmond là nơi người gốc Việt, trong đó nhiều gia đình người Hoa gốc Việt, sinh sống và buôn bán từ nhiều thập niên.
Giữ tiếng Hoa cho con ở Canada và Úc
Ở hai nước này, gần như mọi gia đình gốc Hoa đều đối mặt với một chuyện: con sinh ra ở đó chuyển sang tiếng Anh rất nhanh, nhất là sau khi vào tiểu học. Câu trả lời phổ biến nhất là trường tiếng Hoa cuối tuần, do hội quán, hội đồng hương hay phụ huynh tự tổ chức, học sáng thứ bảy hoặc chủ nhật trong phòng học thuê của trường công.
Ở Úc, tiếng Hoa có mặt trong chương trình phổ thông của nhiều bang, và học sinh có thể chọn môn tiếng Hoa trong kỳ thi cuối cấp; bang Victoria và New South Wales tách riêng các khoá cho người học ngôn ngữ thứ hai và người nói tiếng Hoa ở nhà, để so sánh công bằng. Ở Canada, một số khu học chánh ở Vancouver, Edmonton, Toronto có chương trình song ngữ Anh – Hoa trong trường công.
Bên cạnh trường lớp, nhiều gia đình giữ tiếng bằng những thói quen nhỏ: nói tiếng Quảng hay Phổ thông trong bữa cơm, cho con gọi điện cho ông bà mỗi tuần, đưa con đi múa lân, học thư pháp ở hội quán. Gia đình Hoa – Việt thường muốn con giữ cả tiếng Việt lẫn tiếng Hoa; kinh nghiệm chung là chọn một thứ tiếng chính cho mỗi người lớn trong nhà (mẹ nói tiếng Việt, ông bà nói tiếng Quảng) thay vì trộn lẫn, để trẻ dễ phân biệt.
Những điều người Việt sắp định cư nên biết
Tiếng Hoa có ích nhưng không bắt buộc. Ở Richmond, Markham, Hurstville, Box Hill, biết tiếng Quảng hay Phổ thông giúp mua sắm, tìm việc ở cửa hàng, nhà hàng dễ hơn. Nhưng mọi dịch vụ công, trường học, bệnh viện đều dùng tiếng Anh (và tiếng Pháp ở Québec).
Cộng đồng gốc Hoa và gốc Việt sống rất gần nhau. Nhiều siêu thị Á châu, tiệm vàng, quán phở do người Hoa gốc Việt làm chủ, nói được tiếng Việt. Đây thường là nơi người mới sang tìm được việc làm đầu tiên hoặc lời khuyên về nhà cửa, trường học.
Tết là dịp lớn của cả thành phố. Lễ hội Tết ở Sydney kéo dài cả tuần với chợ đêm, đua thuyền rồng, đèn lồng; Melbourne, Vancouver, Toronto đều có diễu hành và lễ hội lớn. Trường học có tiết giới thiệu Tết cho học sinh.
Đừng vội gộp người. Người Hồng Kông, người Đài Loan, người đại lục, người Hoa Malaysia và người Hoa gốc Việt có thể cùng ăn điểm tâm một chỗ nhưng có cách nói, cách nghĩ, thói quen rất khác. Hỏi họ từ đâu đến trước khi đoán.
Hội đồng hương là đầu mối hữu ích. Các hội đồng hương, hội người Hoa gốc Đông Dương ở Sydney, Melbourne, Toronto, Montreal thường có lớp tiếng, sinh hoạt người già, hỗ trợ tang lễ; người mới đến có thể hỏi thăm qua nhà thờ họ, miếu hoặc chùa của cộng đồng.
Câu hỏi thường gặp
Canada có bao nhiêu người gốc Hoa?
Theo tổng điều tra dân số năm 2021 của Canada, khoảng 1,7 triệu người nhận gốc Hoa, xấp xỉ một phần hai mươi dân số. Họ sống đông nhất ở vùng đô thị Vancouver và Toronto, tiếp đến là Calgary, Edmonton, Montreal.
Úc có bao nhiêu người gốc Hoa?
Theo tổng điều tra dân số năm 2021 của Úc, khoảng 1,4 triệu người khai có tổ tiên người Hoa. Tiếng Phổ thông là ngôn ngữ được nói ở nhà nhiều nhất sau tiếng Anh. Cộng đồng tập trung ở Sydney và Melbourne.
Thành phố nào ở Canada có tỷ lệ người Hoa cao nhất?
Trong các thành phố lớn, Richmond cạnh Vancouver có tỷ lệ cư dân gốc Hoa cao nhất, khoảng một nửa dân số theo tổng điều tra 2021. Markham ở phía bắc Toronto cũng có tỷ lệ rất cao.
Vì sao có nhiều người Hồng Kông ở Canada và Úc?
Trong thập niên 1980–1990, rất nhiều gia đình Hồng Kông chọn sang Canada và Úc theo diện đầu tư, tay nghề hoặc đoàn tụ, vì đã quen hệ thống tiếng Anh và có họ hàng đi trước. Họ mang theo tiếng Quảng, quán trà điểm tâm, báo chí tiếng Hoa.
Cabramatta ở Sydney có liên quan gì tới người Hoa?
Cabramatta là khu ngoại ô tây nam Sydney, nơi đông người gốc Việt, Campuchia, Lào, trong đó có rất nhiều gia đình gốc Hoa từ các nước này. Khu trung tâm có cổng kiểu Hoa, chợ, tiệm vàng, quán ăn, và nhiều người nói được cả tiếng Việt lẫn tiếng Quảng, Triều Châu.
Lễ hội rồng ở Bendigo là gì?
Bendigo là thị trấn mỏ vàng cũ ở bang Victoria, nơi người Hoa tham gia lễ hội Phục Sinh từ cuối thế kỷ 19 với đoàn rước rồng. Bảo tàng Rồng Vàng của thị trấn giữ những con rồng lâu đời và con rồng Sun Loong dài hơn trăm mét dùng trong lễ rước.