Người gốc Hoa là nhóm gốc Á đông nhất ở Mỹ, khoảng hơn năm triệu người theo các ước tính từ Khảo sát Cộng đồng Mỹ (ACS) của Cục Điều tra Dân số quanh năm 2020, tập trung nhiều nhất ở California và vùng New York. Ba thành phố có cộng đồng lớn và lâu đời nhất là San Francisco, New York và Los Angeles; ngoài ra Seattle, Boston, Chicago, Houston, Honolulu đều có phố người Hoa riêng.
Cộng đồng người Mỹ gốc Hoa có ít nhất ba lớp: lớp cũ gốc Quảng Đông, phần lớn từ vùng Tứ Ấp (Đài Sơn, Khai Bình, Ân Bình, Tân Hội); lớp đến từ Hồng Kông, Đài Loan và Đông Nam Á, trong đó có nhiều gia đình người Hoa từ Việt Nam; và lớp mới từ đại lục nói tiếng Phổ thông, nhiều người là kỹ sư, sinh viên, doanh nhân. Mỗi lớp có khu sống, tiếng nói và tổ chức riêng.
Lớp người Quảng Đông đầu tiên và phố người Hoa cũ
Người Hoa đến California đông từ khoảng năm 1848–1850, khi vàng được tìm thấy ở chân núi Sierra Nevada. Phần lớn đi từ cảng Hồng Kông, quê ở vùng Tứ Ấp phía tây đồng bằng Châu Giang. Người Mỹ gọi San Francisco là "Đại Phụ" (大埠, bến lớn), và khu phố người Hoa quanh đường Grant, Stockton, quảng trường Portsmouth nhanh chóng thành nơi đông người Hoa nhất ngoài châu Á thời đó.
Sau thời đào vàng, nhiều người làm đường sắt, khai hoang đầm lầy, làm nghề đánh cá, giặt ủi, nấu bếp. Khi việc ở các thị trấn mỏ và công trường xa dần, họ dồn về các thành phố lớn, lập phố người Hoa ở Sacramento, Portland, Seattle, rồi lan sang bờ đông. Ở mỗi phố, hội quán đồng hương và hội họ lo việc chung; tại San Francisco, các hội quán liên kết lại thành Trung Hoa Hội Quán, một tổ chức có vai trò lớn trong đời sống cộng đồng suốt hơn một thế kỷ.
Trận động đất và hoả hoạn năm 1906 thiêu gần hết phố người Hoa San Francisco. Khi xây lại, các thương nhân chọn kiểu mái cong, ban công sơn đỏ xanh, đèn lồng treo ngoài phố, một phần để thu hút khách tham quan. Nhiều điều người ta hình dung về "Chinatown kiểu Mỹ" ngày nay bắt đầu từ lần xây lại đó, và tiếng Đài Sơn là tiếng chung của phố người Hoa ở Mỹ cho tới giữa thế kỷ 20.
San Francisco: phố người Hoa vẫn là nơi để sống
Phố người Hoa San Francisco không chỉ là điểm du lịch. Hàng nghìn người, phần đông là người già và gia đình mới đến, vẫn sống trong các căn phòng nhỏ ở tầng trên những dãy nhà gạch, dùng chung bếp và nhà tắm. Buổi sáng ở quảng trường Portsmouth, người già tập thái cực quyền, đánh cờ tướng, chơi bài; trên đường Stockton, chợ cá, chợ rau, tiệm thịt quay đông như chợ ở Quảng Châu.
Đường Grant là phía du lịch, với cổng chào Rồng (Dragon Gate) dựng năm 1970, tiệm lưu niệm, nhà hàng. Trong các hẻm như Waverly Place còn những ngôi miếu cổ trên tầng thượng, như miếu Thiên Hậu ở tầng trên một toà nhà, được xem là một trong những miếu người Hoa lâu đời nhất ở Mỹ. Bảo tàng của Hội Lịch sử người Hoa ở Mỹ (Chinese Historical Society of America) kể lại đời sống của các thế hệ đầu.
Cuộc diễu hành Tết âm lịch San Francisco, có từ thập niên 1860, nay là một trong những lễ hội Tết lớn nhất ngoài châu Á, kết thúc bằng con rồng vàng dài hàng chục mét do hàng trăm người cùng múa. Ngoài phố cũ, người Hoa San Francisco ngày nay sống đông ở các khu Richmond và Sunset phía tây thành phố, và khắp vùng vịnh, từ Oakland, Daly City đến các thành phố công nghệ ở thung lũng Silicon như Cupertino, Fremont.
New York: ba phố người Hoa, ba lớp người
New York có cộng đồng gốc Hoa đông nhất trong các vùng đô thị ở Mỹ. Không có một phố người Hoa duy nhất mà là ba khu lớn, mỗi khu gắn với một lớp người và một thứ tiếng chính.
| Khu | Lớp người chính | Tiếng nghe nhiều | Nét riêng |
|---|---|---|---|
| Chinatown Manhattan (Mott, Pell, Doyers) | Người Quảng Đông lâu đời; người Phúc Châu quanh phố East Broadway | Tiếng Quảng, tiếng Phúc Châu | Phố cũ nhất, quán điểm tâm, miếu, hội quán, bảo tàng người Hoa ở Mỹ (MOCA) |
| Flushing (Queens) | Người từ Đài Loan đến trước, rồi người từ đại lục, Đông Bắc | Tiếng Phổ thông | Đường Main Street đông như một khu trung tâm châu Á, nhiều món miền Bắc, Tứ Xuyên, Đông Bắc |
| Sunset Park (Brooklyn) | Người Phúc Châu, Quảng Đông mới đến | Tiếng Phúc Châu, tiếng Quảng | Đại lộ số 8 với chợ, tiệm bánh, nhà hàng tiệc cưới |
| Các khu ngoại ô New Jersey, Long Island | Gia đình trí thức, chuyên viên | Tiếng Anh, tiếng Phổ thông | Lớp tiếng Hoa cuối tuần, hội đồng hương theo tỉnh |
Người Việt sống ở New York sẽ thấy ba khu này rất khác nhau: Manhattan gần với Chợ Lớn về món ăn và tiếng Quảng; Flushing giống một thành phố Hoa ngữ hiện đại; Sunset Park là nơi người lao động mới đến tìm việc, tìm nhà. Quán điểm tâm, tiệm thuốc bắc, chợ cá ở cả ba khu đều mở từ sáng sớm, và người già trong cộng đồng vẫn đi chợ mỗi ngày như ở quê.
Los Angeles và vùng ngoại ô thung lũng San Gabriel
Phố người Hoa cũ của Los Angeles bị giải toả vào thập niên 1930 để xây nhà ga Union Station. Năm 1938, cộng đồng mở New Chinatown ở phía bắc, quanh quảng trường Central Plaza với cổng và mái cong, đến nay vẫn là trung tâm phố người Hoa của thành phố. Đường Broadway gần đó có nhiều cửa hàng, tiệm vàng, quán phở của các gia đình người Hoa từ Việt Nam và Campuchia.
Từ thập niên 1970–1980, rất nhiều gia đình gốc Hoa, ban đầu là người từ Đài Loan rồi người Hồng Kông, người Hoa Đông Nam Á, đại lục, mua nhà ở các thành phố phía đông Los Angeles như Monterey Park, Alhambra, San Gabriel, Arcadia, Rowland Heights. Monterey Park từng được báo chí gọi là "phố người Hoa ngoại ô đầu tiên" ở Mỹ. Nhà địa lý học Wei Li dùng chính vùng này để mô tả khái niệm ethnoburb, tức vùng ngoại ô sắc tộc.
Ở thung lũng San Gabriel, siêu thị Hoa, ngân hàng, phòng khám, trường dạy thêm, nhà hàng của đủ mọi vùng ẩm thực Hoa nằm trong những dãy cửa hàng thấp tầng kiểu Mỹ, có bãi đỗ xe rộng. Không có cổng chào, nhưng một người lớn tuổi có thể sống ở đây cả đời mà chỉ cần tiếng Quảng hoặc tiếng Phổ thông. Đây là kiểu cộng đồng người Hoa phổ biến nhất ở Mỹ hiện nay, chứ không phải phố người Hoa cũ ở trung tâm.
Giữ tiếng, giữ lễ ở đời thứ hai, thứ ba
Trường tiếng Hoa cuối tuần. Hầu hết các thành phố có cộng đồng gốc Hoa đều có trường dạy tiếng Hoa sáng thứ bảy hoặc chủ nhật, thuê phòng học của trường công. Trường của lớp cũ dạy tiếng Quảng và chữ phồn thể, trường của lớp mới dạy tiếng Phổ thông và chữ giản thể.
Đời thứ hai đổi tiếng rất nhanh. Trẻ sinh ra ở Mỹ thường nghe hiểu tiếng của ông bà nhưng nói tiếng Anh là chính. Nhiều gia đình chấp nhận con nói tiếng Hoa "đủ để nói chuyện với bà", không đặt mục tiêu đọc báo chữ Hoa.
Tết, Trung Thu vẫn là dịp lớn. Ở các trường đại học có nhiều sinh viên gốc Hoa, hội sinh viên tổ chức đêm Tết, đêm Trung Thu; ở thành phố có diễu hành, múa lân, chợ Tết. Nhiều trường công ở New York, San Francisco cho học sinh nghỉ ngày mùng một Tết.
Hội đồng hương thế hệ mới. Bên cạnh hội quán cũ, có thêm các hội cựu học sinh, hội đồng hương theo tỉnh, hội nghề nghiệp của kỹ sư, bác sĩ gốc Hoa, hoạt động chủ yếu qua mạng xã hội và các buổi gặp mặt cuối tuần.
Tìm về gốc. Một số người trẻ đời thứ ba, thứ tư tìm lại làng tổ ở Tứ Ấp qua gia phả, hội họ, hoặc các chương trình về nguồn do hội quán tổ chức, rồi kể lại chuyến đi cho cả nhà.
Người Việt ở Mỹ gặp cộng đồng người Hoa ở đâu
Người Việt ở Mỹ gặp cộng đồng người Hoa gần như mỗi ngày: siêu thị Á châu, tiệm thuốc bắc, tiệm vàng, quán điểm tâm. Ở Little Saigon (Quận Cam), Houston, San Jose, nhiều chủ tiệm là người Hoa gốc Việt, nói tiếng Việt với khách và tiếng Quảng, Triều Châu trong nhà. Với người mới sang, đây là những chỗ dễ hỏi đường, hỏi việc vì có người nói tiếng mình.
Một gia đình Việt có con dâu, con rể người Mỹ gốc Hoa sẽ gặp những nếp như ăn cơm đoàn viên ngày Tết ở nhà ông bà, lì xì cho người chưa lập gia đình, lễ dâng trà trong đám cưới, tiệc đầy tháng có trứng nhuộm đỏ và gừng ngâm giấm. Nhiều nếp giống nhà người Hoa ở Chợ Lớn, nhưng ở đời thứ ba sinh ra ở Mỹ, nghi lễ thường được rút gọn và giải thích bằng tiếng Anh cho con cháu.
Khi nói chuyện, nên tránh gộp mọi người gốc Hoa ở Mỹ vào một nhóm. Một người Đài Sơn đời thứ năm ở San Francisco, một kỹ sư sinh ra ở Thượng Hải sống ở Seattle và một người Hoa gốc Chợ Lớn ở Houston có rất ít điểm chung ngoài cái Tết. Hỏi "gia đình bạn ở Mỹ từ đời nào" hay "ông bà bạn từ đâu tới" thường mở ra câu chuyện thú vị hơn mọi giả định ban đầu.
Ngoài ba thành phố lớn: Seattle, Boston, Chicago, Houston, Honolulu
Seattle có khu Chinatown – International District, nơi người Hoa, người Nhật, người Philippines, người Việt sống cạnh nhau từ đầu thế kỷ 20; khu này có quảng trường, miếu nhỏ và bảo tàng Wing Luke về lịch sử người Mỹ gốc Á. Boston có phố người Hoa nhỏ nhưng đông đúc gần ga South Station, lâu đời nhất vùng New England, nhiều gia đình gốc Đài Sơn, gốc Hồng Kông.
Chicago có phố người Hoa phía nam quanh đường Wentworth và Cermak, dựng từ thập niên 1910 khi cộng đồng dời từ khu trung tâm xuống, với toà nhà hội quán họ On Leong mái ngói xanh nay là trung tâm cộng đồng. Phía bắc thành phố có khu Argyle, nơi người Hoa gốc Việt mở nhiều cửa hàng và quán ăn.
Houston khác hẳn: không có phố cũ nhưng có đại lộ Bellaire dài nhiều cây số với siêu thị, ngân hàng, quán ăn của người Hoa và người Việt, nhiều bảng hiệu song ngữ. Honolulu có phố người Hoa từ thế kỷ 19, khi người Hoa sang làm đồn điền mía; người Hoa ở Hawaii hoà vào xã hội đảo rất sớm, và Tết ở đây có cả múa lân lẫn điệu múa hula trong cùng một buổi lễ.
Câu hỏi thường gặp
Ở Mỹ có bao nhiêu người gốc Hoa?
Theo các ước tính từ Khảo sát Cộng đồng Mỹ của Cục Điều tra Dân số quanh năm 2020, có khoảng hơn năm triệu người tự nhận gốc Hoa, kể cả người mang nhiều dòng máu. Đây là nhóm gốc Á đông nhất ở Mỹ, tập trung nhiều nhất ở California và New York.
Phố người Hoa lâu đời nhất ở Mỹ là ở đâu?
Phố người Hoa San Francisco, hình thành từ khoảng năm 1848–1850 trong thời đào vàng, thường được xem là lâu đời nhất ở Bắc Mỹ. Phố này bị thiêu năm 1906 sau động đất và được xây lại với kiểu mái cong, ban công sơn màu như ngày nay.
Vì sao người Hoa ở Mỹ thời trước nói tiếng Đài Sơn?
Vì phần lớn người Hoa đến Mỹ trong thế kỷ 19 quê ở vùng Tứ Ấp, gồm Đài Sơn, Khai Bình, Ân Bình, Tân Hội, phía tây đồng bằng Châu Giang. Tiếng Đài Sơn vì thế là tiếng chung của các phố người Hoa ở Mỹ cho tới giữa thế kỷ 20.
Flushing ở New York khác Chinatown Manhattan thế nào?
Chinatown Manhattan là phố cũ của người Quảng Đông và người Phúc Châu, nói tiếng Quảng và tiếng Phúc Châu. Flushing ở Queens phát triển muộn hơn, ban đầu nhờ người từ Đài Loan rồi người đại lục, nói tiếng Phổ thông và có món ăn của nhiều vùng phía bắc.
Ethnoburb là gì?
Ethnoburb là khái niệm của nhà địa lý học Wei Li, chỉ vùng ngoại ô nơi một nhóm sắc tộc sống đông, có đủ cửa hàng, dịch vụ nói tiếng của họ nhưng không có kiến trúc phố cổ. Thung lũng San Gabriel gần Los Angeles là ví dụ điển hình.
Tết âm lịch ở Mỹ có được nghỉ không?
Tết không phải ngày nghỉ liên bang, nhưng một số bang và thành phố có cộng đồng gốc Á đông như New York, San Francisco cho học sinh trường công nghỉ ngày mùng một. Nhiều doanh nghiệp người Hoa đóng cửa một vài ngày, các phố người Hoa có diễu hành và múa lân.