Muốn tìm gốc gác một gia đình người Hoa, nên lần theo thứ tự: hỏi người lớn tuổi còn sống, gom họ tên chữ Hán của từng đời, đọc dòng quê quán (籍貫 tịch quán) trên bia mộ, bài vị hay gia phả, xác định nhóm phương ngữ của nhà mình, rồi mới nối tên phủ, huyện cũ với địa danh ngày nay. Phần lớn gia đình có đủ manh mối để biết tổ tiên đến từ tỉnh nào; số nhà lần được tới tận làng thì ít hơn, và gần như luôn nhờ một dòng chữ khắc trên mộ ông cố hay một trang gia phả còn giữ.
Bài này là bản đồ chung cho cả danh mục: năm loại manh mối, thứ tự nên làm, những chỗ hay đi lạc, và các bài chi tiết hơn về cách đọc họ theo phương ngữ, chữ lót theo đời, bia mộ, gia phả, tìm họ hàng ở nước ngoài, giữ giấy tờ cũ và xét nghiệm ADN. Mọi ví dụ gia đình dưới đây đều là ví dụ giả định, dựng từ những tình huống thường gặp.
Năm manh mối thường có sẵn trong nhà
Họ và tên chữ Hán của từng người. Không phải tên trên căn cước, mà là tên viết bằng chữ Hán, thường nằm trên thiệp cưới cũ, giấy báo tang, sổ tay của ông bà, mặt sau ảnh. Họ chữ Hán cho biết dòng họ; tên đệm có khi cho biết đời thứ mấy trong họ.
Dòng quê quán khắc trên bia mộ. Mộ người Hoa đời trước thường ghi tỉnh, phủ hoặc huyện quê, đôi khi tới tên làng. Đây là manh mối chắc nhất vì do chính con cháu đời gần nhất khắc lên, lúc ký ức còn tươi.
Bài vị trên bàn thờ nhà. Bài vị của ông bà, cụ kỵ ghi tên, có khi ghi năm sinh năm mất theo can chi và quê quán. Nhiều nhà chưa từng mở lớp ngoài của bài vị để xem phần chữ bên trong.
Gia phả hoặc sổ ghi chép của dòng họ. Có nhà giữ cả cuốn tộc phả chép tay, có nhà chỉ còn một tờ giấy ghi tên năm, sáu đời. Tờ giấy mỏng ấy vẫn đáng giá, vì nó thường chép lại từ một bản đầy đủ hơn ở quê.
Lời kể và giấy tờ cũ của người lớn tuổi. Tên con tàu, tên bến, tên hội quán ông cố từng sinh hoạt, nghề đầu tiên khi tới Việt Nam, giấy tờ cư trú thời trước, thư từ gửi về quê. Những mẩu này giúp xác định nhóm phương ngữ và khoảng thời gian di cư.
Thứ tự nên làm: từ người còn sống đến giấy tờ đã cũ
Thứ tự quan trọng vì có những nguồn sẽ mất đi. Bia mộ đứng đó nhiều chục năm nữa, còn trí nhớ của người già thì không. Một cách sắp việc hợp lý:
- Hỏi ông bà, cô chú lớn tuổi trước, ghi âm nếu được phép: tên chữ Hán của cha mẹ, ông bà họ; nhà nói tiếng gì; ông bà kể quê ở đâu; ai là người đầu tiên sang.
- Chụp mọi bài vị, bia mộ, gia phả, ảnh có chữ trong nhà và trong họ, chụp thẳng, đủ sáng, kèm ghi chú vị trí.
- Lập một bảng phả hệ thô: mỗi người một dòng, ghi tên chữ Hán, tên Việt, năm sinh mất, nơi chôn, nguồn của thông tin.
- Nhờ người đọc chữ Hán dịch phần quê quán và chức danh trên bia, bài vị; ghi nguyên văn chữ Hán bên cạnh bản dịch.
- Xác định nhóm phương ngữ của nhà (Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ, Hải Nam) để biết nên tìm ở tỉnh nào và hỏi hội đồng hương nào.
- Nối tên phủ, huyện, làng cũ với địa danh hiện nay; sau đó mới tính tới chuyện liên lạc họ hàng hoặc về thăm.
Làm đúng thứ tự giúp tránh một lỗi phổ biến: lên mạng tìm "họ Lâm ở Quảng Đông" khi chưa biết nhà mình là Lâm gốc Triều Châu hay Lâm gốc Hải Nam. Cùng một họ có mặt ở hàng trăm huyện; chỉ dòng quê quán mới thu hẹp được phạm vi.
Vì sao phải biết nhà mình thuộc nhóm phương ngữ nào
Người Hoa ở Việt Nam và Đông Nam Á phần lớn thuộc năm nhóm: Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ (Khách Gia) và Hải Nam. Mỗi nhóm gắn với một vùng quê khá rõ ở phía nam Trung Quốc: người Quảng phần nhiều từ quanh Quảng Châu và vùng châu thổ Châu Giang, người Triều Châu từ vùng Triều Sán ở đông Quảng Đông, người Phúc Kiến từ quanh Tuyền Châu, Chương Châu, Hạ Môn, người Hẹ từ vùng đồi Mai Châu và phụ cận, người Hải Nam từ đảo Hải Nam.
Biết nhóm phương ngữ là đã khoanh được vùng tìm từ cả một miền xuống còn vài phủ cũ. Nó còn quyết định cách đọc họ tên của tổ tiên: cùng chữ 黃, người Quảng đọc gần "Wong", người Phúc Kiến và Triều Châu đọc gần "Ng", nên giấy tờ ở nước ngoài của họ hàng có thể ghi tên rất khác nhau.
Cách đoán nhóm phương ngữ khi người già không còn: nhìn hội quán gia đình từng đóng góp, chùa miếu ông bà hay lui tới, món ăn ngày giỗ, tiếng dùng để gọi ông bà (người Quảng gọi bà nội là "a mà", người Triều Châu, Phúc Kiến có cách gọi khác), và nhất là tên phủ trên bia mộ. Một bia ghi "Triều Châu phủ" thì gần như chắc nhà thuộc nhóm Triều Châu; bia ghi "Gia Ứng châu" thường là người Hẹ.
Nối tên phủ, huyện cũ với địa danh ngày nay
Bia mộ và gia phả thường ghi địa danh thời Thanh hoặc đầu thế kỷ 20. Nhiều huyện đã đổi tên, nhập vào thành phố khác hoặc thành quận. Bảng dưới là vài trường hợp hay gặp trong các gia đình người Hoa ở Việt Nam, chỉ để minh hoạ cách đối chiếu.
| Ghi trên bia, gia phả | Nhóm thường gặp | Địa danh hiện nay (khái quát) |
|---|---|---|
| 潮州府澄海縣 (Triều Châu phủ, Trừng Hải huyện) | Triều Châu | Trừng Hải, nay là một quận thuộc thành phố Sán Đầu, Quảng Đông |
| 廣州府新寧縣 (Tân Ninh huyện) | Quảng Đông (Tứ Ấp) | Đài Sơn; tên Tân Ninh đổi thành Đài Sơn từ năm 1914, nay thuộc Giang Môn |
| 廣州府南海縣 (Nam Hải huyện) | Quảng Đông | Quận Nam Hải, thuộc thành phố Phật Sơn |
| 嘉應州 (Gia Ứng châu) | Hẹ | Vùng thành phố Mai Châu, Quảng Đông |
| 泉州府晉江縣 (Tuyền Châu phủ, Tấn Giang huyện) | Phúc Kiến | Tấn Giang, thuộc Tuyền Châu, Phúc Kiến |
| 瓊州府文昌縣 (Quỳnh Châu phủ, Văn Xương huyện) | Hải Nam | Văn Xương, tỉnh Hải Nam |
Khi đối chiếu, giữ nguyên văn chữ Hán trên bia; đừng chỉ lưu bản phiên âm, vì một âm Hán Việt có thể ứng với nhiều chữ. Tên làng (鄉, 村) thường không có trong sách tra cứu phổ thông, phải tìm trong địa phương chí của huyện hoặc hỏi người cùng quê.
Khi manh mối chỉ dừng ở tên tỉnh
Nhiều gia đình đi hết các bước trên mà chỉ biết "ông cố người Quảng Đông". Đó không phải thất bại; đó là tình trạng thường gặp với những nhà mà người đầu tiên sang đã mất sớm, mộ bị dời, giấy tờ thất lạc qua vài lần chuyển nhà.
Lúc này còn vài lối: tìm mộ của anh em ông cố (bia của người cùng thế hệ thường ghi cùng quê), hỏi những gia đình cùng họ từng sinh hoạt chung một hội quán, đọc sổ đóng góp xây hội quán nếu hội quán còn lưu (sổ công đức thường ghi tên và quê người góp), và hỏi hội họ (tông thân hội) của họ mình ở Việt Nam hoặc ở Singapore, Malaysia. Ví dụ giả định: một gia đình họ Quách ở Chợ Lớn chỉ biết quê Quảng Đông; khi đọc bia mộ của một người em ông cố chôn ở nghĩa trang khác, họ thấy ghi rõ Tân Hội huyện, và từ đó mới có hướng tìm tiếp.
Cũng nên chấp nhận rằng có những nhánh không thể lần ra. Người đi xa đầu tiên đôi khi là trẻ được nhận nuôi, người đổi họ, hoặc người đã cố ý không kể về quê. Một bảng phả hệ ghi rõ chỗ nào là chắc, chỗ nào là phỏng đoán, vẫn là tài sản lớn cho con cháu đời sau.
Những việc nên tránh khi mới bắt đầu
Phần lớn sai lầm đến từ sự vội vàng và tin vào nguồn không kiểm chứng được:
- Ghép mình vào một dòng họ nổi tiếng trên mạng chỉ vì cùng họ; cùng họ không có nghĩa cùng tổ.
- Chỉ ghi tên theo âm Hán Việt mà bỏ chữ Hán gốc; về sau không ai biết "Lâm" ấy là chữ nào, "Huệ" ấy là chữ nào.
- Tô lại, cạo rêu mạnh tay hoặc dùng hoá chất trên bia mộ cũ để chữ rõ hơn; chữ khắc có thể bong theo.
- Đưa ảnh bài vị, gia phả lên nhóm công khai kèm đủ tên tuổi người còn sống; nên che phần đời gần trước khi chia sẻ.
- Trả tiền cho người tự xưng "tìm được quê gốc nhanh" khi họ không cho xem nguồn; tìm quê gốc là việc chậm, cần chứng cứ.
- Gộp lời kể của nhiều người thành một câu chuyện mà không ghi ai kể gì; khi các lời kể vênh nhau, mất dấu để kiểm lại.
Một sổ ghi chép đơn giản, mỗi thông tin kèm nguồn và ngày ghi, là công cụ đáng giá nhất trong cả quá trình.
Chia việc trong nhà và giữ kết quả cho đời sau
Tìm gốc gác hiếm khi là việc của một người. Trong nhiều gia đình, người lớn tuổi giữ ký ức, người trung niên giữ giấy tờ và mối quen ở hội quán, còn người trẻ giỏi chụp ảnh, nhập liệu và tìm trên mạng. Chia việc theo thế mạnh như vậy nhanh hơn để một người ôm hết rồi bỏ dở giữa chừng.
Nên chọn một người làm đầu mối giữ "hồ sơ gốc": một thư mục ảnh chụp có tên tệp rõ ràng, một bảng phả hệ, một sổ ghi chép nguồn. Các anh chị em khác gửi về cho người này, thay vì mỗi người giữ một ít trong điện thoại. Khi đầu mối bận hay đi xa, hồ sơ được trao cho người khác kèm một buổi giải thích ngắn.
Kết quả nên được in ra một bản giấy, kể cả khi đã lưu trên máy: điện thoại hỏng, tài khoản mất mật khẩu là chuyện thường, còn một tập giấy để trong tủ có thể nằm yên ba mươi năm. Nhiều gia đình chọn dịp họp mặt cuối năm để cập nhật thêm người mới sinh, người mới mất, rồi đọc lại cho con cháu nghe một lượt.
Danh mục này đi tiếp những gì
Từ bài tổng quan này, các bài trong danh mục đi sâu vào từng mảnh: cách một họ chữ Hán biến thành Lim, Tan, Wong, Ng, Goh trên giấy tờ ở các nước; vì sao một người gốc Hoa có ba bốn tên và làm sao khớp chúng với nhau; cách đọc một cuốn gia phả; chữ lót theo đời và bài thơ phân đời; những chữ hay gặp trên bia mộ, bài vị.
Phần sau bàn về việc tìm làng quê ở bên kia từ những dòng địa danh cũ, tìm họ hàng đã sang Mỹ, Úc, Canada, Pháp hoặc Singapore, Malaysia qua hội đồng hương và hội họ, cách giữ ảnh và giấy tờ cũ cho khỏi mục trong khí hậu nóng ẩm, và xét nghiệm ADN tìm họ hàng dùng được tới đâu.
Phần giấy tờ hành chính khi gia đình Hoa – Việt cải chính tên, chứng thực giấy tờ chữ Hán hay bảo lãnh người thân nằm ở danh mục giấy tờ của trang; danh mục này chỉ bàn chuyện tìm và hiểu gốc gác.
Câu hỏi thường gặp
Không biết chữ Hán thì có tự tìm gốc gác được không?
Được, ở phần lớn các bước. Việc hỏi người già, chụp bia mộ, bài vị, lập bảng phả hệ không cần biết chữ. Chỉ khâu đọc dòng quê quán và tên chữ Hán là cần người đọc được; có thể nhờ người lớn tuổi trong hội quán, thầy dạy Hoa văn hoặc người đọc chữ Hán Nôm, miễn là mình giữ ảnh gốc để kiểm lại.
Gia đình không còn gia phả thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ bia mộ và bài vị, vì đây là hai nguồn hay ghi quê quán nhất. Sau đó hỏi những người lớn tuổi cùng họ, kể cả họ hàng xa. Một tờ ghi tên năm đời do chính gia đình lập lại từ các nguồn này đã đủ làm nền cho những bước tìm sau.
Cùng họ Lâm thì có phải cùng một tổ không?
Không. Họ Lâm có mặt ở rất nhiều tỉnh và hàng trăm huyện, mỗi nơi có những chi tổ khác nhau. Chỉ khi trùng cả quê quán đến cấp làng, trùng chữ lót theo đời hoặc trùng tên tổ ghi trong gia phả thì mới có cơ sở nói hai nhà cùng một dòng.
Bia mộ ghi quê ở Quảng Đông nhưng nhà nói tiếng Triều Châu, có mâu thuẫn không?
Không mâu thuẫn. Vùng Triều Châu nằm ở phía đông tỉnh Quảng Đông, nên bia ghi Quảng Đông hay ghi Triều Châu phủ đều có thể đúng. Người Hẹ ở Mai Châu cũng thuộc Quảng Đông. Tên tỉnh chỉ cho biết vùng rộng; tên phủ, huyện mới cho biết nhóm.
Có nên đăng ảnh gia phả lên mạng để nhờ tìm họ hàng không?
Có thể, nhưng nên che tên, năm sinh và nơi ở của người còn sống, chỉ để phần đời đã khuất và dòng quê quán. Nên đăng vào nhóm của hội họ hoặc hội đồng hương đúng quê, vì người đọc ở đó hiểu địa danh và chữ lót hơn nhóm chung.
Mất bao lâu để tìm được làng quê tổ tiên?
Không có con số chung. Nhà có bia mộ ghi rõ tên làng có thể xác định được làng sau vài tuần đối chiếu; nhà chỉ biết tên tỉnh có thể mất nhiều năm hoặc không bao giờ tìm ra. Nên coi đây là việc của cả gia đình qua nhiều năm, ghi chép cẩn thận để người sau làm tiếp.