Trường Hoa văn là trường hoặc lớp dạy tiếng và chữ Hoa cho con em người Hoa, ra đời từ các bang, hội quán ở Nam Kỳ xưa và nay tồn tại dưới dạng trung tâm Hoa văn, lớp buổi tối, lớp cuối tuần. Ở nước ngoài, mô hình tương tự là "trường thứ Bảy" của các hội đồng hương, nơi trẻ gốc Hoa học vài giờ mỗi tuần bên cạnh trường chính.
Hiểu lịch sử và cách vận hành của các lớp này giúp phụ huynh chọn lớp hợp mục tiêu gia đình, và giúp người đọc thấy vì sao trường học luôn đứng cạnh hội quán, nghĩa trang, quỹ tương tế trong danh sách những việc cộng đồng người Hoa tự lo. Bài viết đi từ trường của các bang thời trước đến lớp học ngày nay, kèm danh sách việc cần hỏi khi chọn lớp.
Trường của các bang thời trước: cộng đồng tự lo việc học
Khi người Hoa lập bang, lập hội quán ở Sài Gòn, Chợ Lớn, Hội An và các thị tứ miền Tây, một trong những việc đầu tiên họ làm cùng với miếu thờ và nghĩa trang là lớp học cho con em. Ban đầu thường là lớp tư thục, một thầy dạy vài chục trò trong gian nhà phụ của hội quán hoặc nhà một người khá giả trong bang.
Tiền duy trì lớp đến từ quỹ chung của bang: đóng góp của thương nhân, tiền cho thuê nhà đất của hội quán, quyên góp dịp lễ. Thầy thường được mời từ quê sang hoặc là người có học trong cộng đồng. Trẻ học bằng phương ngữ của bang mình: lớp của bang Quảng Đông giảng bằng tiếng Quảng, lớp của bang Triều Châu giảng bằng tiếng Triều Châu.
Sách vỡ lòng quen thuộc là Tam tự kinh (三字經), mỗi câu ba chữ, dễ thuộc, mở đầu bằng câu "Nhân chi sơ, tính bản thiện"; tiếp theo là Thiên tự văn, Ấu học, rồi Tứ thư. Trẻ học thuộc lòng, tập viết theo mẫu, rồi mới được giảng nghĩa. Bên cạnh chữ nghĩa, nhiều lớp dạy thêm bàn tính, viết thư, ghi sổ sách, những kỹ năng gia đình buôn bán cần ngay.
Sang đầu thế kỷ 20, nhiều trường của bang chuyển sang mô hình trường học hiện đại với nhiều môn, nhiều lớp, có cả học sinh nữ. Các trường lớn thời ấy là niềm tự hào của từng bang, thường mang tên gắn với quê hương hoặc tên hội quán.
Từ phương ngữ sang tiếng Phổ thông trong lớp học
Một thay đổi lớn của trường Hoa ở khắp Đông Nam Á nửa đầu thế kỷ 20 là chuyển ngôn ngữ giảng dạy từ phương ngữ của bang sang Quan thoại (tiếng Phổ thông). Lý do thực tế là trường muốn nhận học sinh mọi bang, dùng sách giáo khoa in sẵn, mời giáo viên được đào tạo bằng tiếng Phổ thông.
Việc chuyển này làm thay đổi đời sống ngôn ngữ của cả cộng đồng. Trẻ con của các bang khác nhau ngồi chung lớp, nói với nhau bằng tiếng Phổ thông hoặc tiếng của nước sở tại. Phương ngữ lùi dần về gia đình, chợ, hội quán. Một thế hệ người Hoa trở thành người nói ít nhất ba thứ tiếng, với tiếng Phổ thông là tiếng của chữ nghĩa.
Cách dạy phát âm cũng đổi theo thời gian. Lớp học thời trước dạy chú âm phù hiệu (ㄅㄆㄇㄈ); về sau phần lớn lớp Hoa văn ở Việt Nam và Đông Nam Á chuyển sang bính âm Latinh. Người Hoa ngoài sáu mươi tuổi ở TP.HCM có khi vẫn nhớ chú âm, còn cháu họ chỉ biết bính âm, nên hai thế hệ tra từ điển theo hai cách khác nhau.
Chữ viết cũng chuyển dần từ phồn thể sang giản thể trong sách giáo khoa ở nhiều nơi. Vì vậy người lớn tuổi đọc báo phồn thể dễ hơn, người trẻ đọc giản thể dễ hơn, và tư liệu gia đình cũ lại nằm ở phía phồn thể.
Lớp Hoa văn ở Việt Nam ngày nay
Trung tâm Hoa văn. Ở khu Chợ Lớn và các phường đông người Hoa ở TP.HCM, nhiều trung tâm Hoa văn mở lớp buổi tối và cuối tuần cho trẻ từ tuổi tiểu học, cùng lớp cho người lớn. Giáo trình phần lớn dạy tiếng Phổ thông, chữ giản thể, bính âm.
Lớp ở hội quán, chùa. Một số hội quán, chùa của cộng đồng người Hoa mở lớp chữ, lớp thư pháp, lớp tiếng cho con em và người lớn. Các lớp này thường nhỏ, gắn với sinh hoạt cộng đồng, có khi dạy cả câu đối và chữ Hán cổ.
Lớp ở các tỉnh có người Hoa. Ở Cần Thơ (gồm cả Sóc Trăng cũ), Cà Mau (gồm cả Bạc Liêu cũ), An Giang (gồm cả Rạch Giá, Hà Tiên cũ), Đồng Nai, nhiều nơi có lớp Hoa văn do cộng đồng người Hoa duy trì, nhận cả học sinh người Việt, người Khmer.
Học sinh người Việt cũng đông. Nhiều lớp Hoa văn hiện nay có tỷ lệ học sinh người Việt đáng kể, học để giao tiếp, làm việc hoặc du lịch. Điều này giúp lớp đông, nhưng cũng làm nội dung nghiêng về tiếng Phổ thông thực dụng hơn là văn hoá người Hoa.
Kỳ thi năng lực. Một số lớp hướng học viên tới các kỳ thi năng lực tiếng Trung quốc tế như HSK hoặc TOCFL. Với trẻ nhỏ học để giữ tiếng gia đình, thi cử không phải mục tiêu chính, phụ huynh nên hỏi lớp có bắt buộc không.
Lớp cuối tuần ở nước ngoài: trường thứ Bảy của cộng đồng
Ở Mỹ, Canada, Úc, Pháp, Anh, con em người Hoa đi học trường chính bằng tiếng nước sở tại, rồi sáng thứ Bảy hoặc chiều Chủ nhật đến lớp tiếng Hoa vài giờ. Lớp thường thuê phòng của một trường công, một nhà văn hoá hoặc dùng trụ sở hội đồng hương, do phụ huynh và tình nguyện viên điều hành.
Nhiều lớp do người Hoa từ Việt Nam lập ở các khu đông người gốc Hoa – Việt như Cabramatta (Sydney), Footscray và Springvale (Melbourne), quận 13 (Paris), Westminster và các thành phố quanh Los Angeles. Một số lớp dạy tiếng Quảng Đông và chữ phồn thể theo nếp cũ của ông bà; số khác chuyển sang tiếng Phổ thông, giản thể để theo sách giáo khoa dễ tìm.
Trường thứ Bảy thường không chỉ dạy chữ. Buổi học có giờ múa lân, hát, vẽ, làm lồng đèn Trung thu, viết câu đối Tết. Với trẻ lớn lên ở nước ngoài, đây là nơi đầu tiên thấy bạn bè cùng gốc và thấy văn hoá của ông bà là chuyện của nhiều nhà chứ không riêng nhà mình.
Phụ huynh gốc Hoa từ Việt Nam ở nước ngoài thường phải chọn giữa ba thứ: lớp tiếng Việt, lớp tiếng Hoa và các hoạt động khác của con. Không gia đình nào làm được tất cả; chọn một lớp và theo đều nhiều năm có ích hơn đổi lớp mỗi học kỳ.
Ai đứng lớp: người thầy của trường Hoa qua các thời
Thời trường của các bang, thầy thường là người có học được mời từ quê sang theo hợp đồng vài năm, hoặc là nho sinh trong cộng đồng. Thầy dạy chữ, dạy lễ, viết giúp thư từ, câu đối cho cả bang, nên được trọng vọng như một người lớn của cộng đồng chứ không chỉ là người làm thuê.
Khi trường chuyển sang mô hình hiện đại, giáo viên được đào tạo bài bản hơn, dạy theo sách giáo khoa in sẵn, có môn toán, địa lý, khoa học bên cạnh môn chữ. Đội ngũ giáo viên người Hoa sinh ra và lớn lên ở Việt Nam dần thay cho thầy từ quê sang.
Ngày nay giáo viên lớp Hoa văn ở Việt Nam gồm người Hoa địa phương, người Việt tốt nghiệp ngành ngôn ngữ Trung Quốc, và một số người nói tiếng Hoa từ nơi khác đến làm việc. Thứ còn thiếu là người dạy phương ngữ: rất ít lớp có giáo viên dạy tiếng Quảng, tiếng Triều Châu một cách có hệ thống. Ở nước ngoài, nhiều lớp cuối tuần sống nhờ phụ huynh tình nguyện, có người là kỹ sư, kế toán, chủ tiệm, dạy vì muốn con mình và con hàng xóm còn giữ được tiếng.
Chọn lớp Hoa văn cho con: những câu nên hỏi
Mỗi lớp có mục tiêu khác nhau. Trước khi đăng ký, phụ huynh nên hỏi rõ những điểm dưới đây và so với mục tiêu của gia đình.
- Dạy tiếng nào: chỉ tiếng Phổ thông, hay có lớp phương ngữ như tiếng Quảng; giáo viên nói giọng nào.
- Dạy chữ nào: giản thể hay phồn thể; có giới thiệu dạng chữ còn lại để con đọc được tư liệu gia đình không.
- Sĩ số và chia lớp: chia theo tuổi hay theo trình độ; trẻ đã nghe tiếng Hoa ở nhà có lớp riêng không, hay học chung với người mới bắt đầu.
- Cách dạy: nặng chép chữ và học thuộc, hay có nói, chơi, kể chuyện; bài tập về nhà nhiều hay ít.
- Không khí lớp: có đặt áp lực điểm số, xếp hạng trẻ không; trẻ được khuyến khích nói hay chỉ ngồi nghe.
- Hoạt động văn hoá: có dịp Tết, Trung thu, múa lân, thư pháp không; phụ huynh có được tham gia không.
- Lịch học: giờ học có hợp với lịch học chính và đường đi lại của gia đình không, vì đi đều quan trọng hơn mọi thứ khác.
Nên cho con học thử một hai buổi và hỏi con cảm thấy thế nào. Một lớp con thích đến sẽ giữ tiếng tốt hơn một lớp có giáo trình chặt mà con sợ.
Giới hạn của lớp học và vai trò của gia đình
Lớp Hoa văn vài giờ mỗi tuần không thể tự mình giữ tiếng cho trẻ. Một năm học cuối tuần cộng lại chỉ khoảng một trăm giờ, trong khi trẻ nghe tiếng Việt hoặc tiếng Anh hàng nghìn giờ. Trẻ học lớp cuối tuần mà ở nhà không ai nói tiếng Hoa thường đọc được chữ nhưng nói ngập ngừng.
Lớp học mạnh nhất ở phần chữ: nét bút, bộ thủ, đọc hiểu, những thứ gia đình khó tự dạy. Gia đình mạnh nhất ở phần nói: câu chuyện hằng ngày, tiếng gọi trong nhà, lời ông bà. Hai phần bổ sung cho nhau.
Phụ huynh có thể nối hai bên bằng việc nhỏ: hỏi con hôm nay học chữ gì rồi tìm chữ đó trên bao lì xì, trên hộp bánh Trung thu, trên câu đối ở nhà ông bà; nhờ con đọc giúp tên món trong thực đơn tiệm ăn của người Hoa. Khi chữ học ở lớp xuất hiện trong đời sống, trẻ hiểu mình học để làm gì.
Ngược lại, lớp học cũng giúp gia đình. Trẻ học chữ ở lớp có thể trở thành người đọc giúp ông bà tờ thiệp, tấm lịch, tin nhắn của họ hàng ở xa. Cái vai nhỏ ấy làm trẻ thấy mình có ích, và làm ông bà có thêm lý do để nói tiếng Hoa với cháu.
Câu hỏi thường gặp
Trường Hoa văn có dạy văn hoá người Hoa hay chỉ dạy tiếng?
Tuỳ lớp. Trung tâm Hoa văn hướng tới giao tiếp thường tập trung vào tiếng Phổ thông thực dụng. Lớp ở hội quán, lớp cuối tuần do cộng đồng lập hay lồng thêm lễ Tết, múa lân, thư pháp, câu đối. Phụ huynh muốn con hiểu văn hoá gia đình nên hỏi rõ chương trình trước khi đăng ký.
Người Việt không có gốc Hoa có học được ở lớp Hoa văn của cộng đồng không?
Phần lớn lớp nhận học viên không phân biệt gốc gác. Học cùng con em người Hoa còn giúp người học hiểu thêm phong tục, cách xưng hô, lễ Tết của cộng đồng. Nên hỏi trước về trình độ đầu vào và ngôn ngữ giảng dạy để chọn lớp phù hợp.
Tam tự kinh còn được dạy trong lớp Hoa văn không?
Một số lớp vẫn dùng Tam tự kinh như bài đọc thêm, vì câu ba chữ dễ thuộc, có nhịp, chứa nhiều chữ cơ bản. Tuy vậy sách giáo khoa hiện đại không lấy Tam tự kinh làm giáo trình chính. Phụ huynh muốn con biết sách vỡ lòng của ông bà có thể đọc cùng con ở nhà.
Trẻ học trường Hoa văn có bị lẫn với tiếng Việt khi học ở trường chính không?
Trẻ học hai hệ chữ khác nhau thường không lẫn lộn lâu, vì chữ Hán và chữ Quốc ngữ khác hẳn hình dạng. Lúc đầu trẻ có thể mệt vì thêm giờ học. Quan trọng là lịch học vừa sức, trẻ còn thời gian chơi và nghỉ, và người lớn không biến lớp Hoa văn thành áp lực.
Lớp cuối tuần ở nước ngoài thường dạy phồn thể hay giản thể?
Cả hai đều có. Các lớp lâu đời do cộng đồng gốc Quảng Đông, Hồng Kông hoặc người Hoa từ Việt Nam lập thường dạy phồn thể. Các lớp mới hơn phần nhiều dạy giản thể và bính âm. Phụ huynh nên chọn theo mục tiêu: đọc tư liệu gia đình hay dùng tiếng Phổ thông trong học tập.
Có nên cho con thi chứng chỉ tiếng Hoa sớm không?
Với trẻ học để giữ tiếng gia đình, thi sớm không cần thiết. Chứng chỉ có ích khi con lớn, cần hồ sơ học tập hoặc công việc. Trước đó, điều đáng chú ý là con có thích dùng tiếng Hoa không, có nói chuyện được với ông bà không, chứ không phải con đạt mức nào.