Từ gốc tiếng Hoa trong tiếng Việt Nam Bộ: xì dầu, lạp xưởng, lì xì, hên xui từ đâu ra

Tiếng Việt Nam Bộ có hàng trăm từ đi vào từ tiếng Quảng Đông, tiếng Triều Châu và tiếng Phúc Kiến, chủ yếu qua bếp núc, chợ búa, buôn bán và cách xưng hô: xì dầu, lạp xưởng, xá xíu, hủ tiếu, lì xì, hùn, khui, hên xui là vài ví dụ quen thuộc. Khác với từ Hán Việt đi vào tiếng Việt qua sách vở và đọc theo âm Hán Việt, những từ này đi qua lời nói nên mang âm của phương ngữ Hoa.

Truy gốc các từ này là một cách đọc lịch sử sống chung của người Hoa và người Việt ở Nam Bộ. Bài viết xếp từ theo nhóm, chỉ cách nhận ra từ mượn khẩu ngữ, và nói rõ chỗ nào giới nghiên cứu đồng thuận, chỗ nào còn là giả thuyết.

Hai con đường chữ Hán vào tiếng Việt

Con đường thứ nhất là sách vở. Hàng nghìn năm người Việt học chữ Hán và đọc theo âm Hán Việt, nên có lớp từ Hán Việt rất lớn như "gia đình", "quốc gia", "học sinh". Lớp từ này có mặt khắp cả nước, gắn với văn viết, hành chính, học thuật.

Con đường thứ hai là lời nói hằng ngày giữa người Việt và người Hoa sống cạnh nhau. Ở Nam Bộ, cộng đồng người Hoa đông, sống xen với người Việt từ thế kỷ 17–18, mở chợ, mở tiệm ăn, buôn gạo, buôn thuốc. Từ ngữ của họ đi vào tiếng Việt địa phương theo cách người Việt nghe được, tức là theo âm Quảng, âm Triều Châu, âm Phúc Kiến chứ không theo âm Hán Việt.

Một chữ Hán có thể đi vào tiếng Việt theo cả hai đường. Chữ 豉油 nếu đọc Hán Việt là "thị du", nhưng người Nam Bộ nói "xì dầu" theo âm Quảng. Chữ 叉燒 đọc Hán Việt là "xoa thiêu", ngoài chợ gọi "xá xíu". Chữ 臘腸 đọc Hán Việt là "lạp trường", tên món thì là "lạp xưởng", nửa Hán Việt nửa âm Quảng. Khi thấy một từ nghe "na ná Hán Việt mà không phải", rất có thể đó là từ mượn khẩu ngữ.

Lớp từ mượn khẩu ngữ đậm nhất ở TP.HCM và miền Tây, nhạt dần khi ra miền Trung và miền Bắc. Miền Bắc cũng có từ mượn khẩu ngữ từ tiếng Hoa, nhưng thường qua con đường khác và mang âm khác, ví dụ cùng món 餛飩 mà miền Bắc gọi "vằn thắn", miền Nam gọi "hoành thánh".

Món ăn và nguyên liệu: nhóm từ mượn lớn nhất

Bếp là nơi từ mượn đi vào nhanh nhất, vì món ăn đi kèm tên gọi. Bảng dưới gom những từ phổ biến, kèm chữ Hán và phương ngữ gốc theo cách giải thích được nhiều người chấp nhận.

Nhiều từ trong bảng giữ âm gần như nguyên vẹn, chỉ đổi thanh cho hợp tai người Việt. "Tả pín lù" là ví dụ hay: người Quảng đọc 打邊爐 gần "tả pin lâu", sang miệng người Việt thành một từ ba tiếng không ai còn nghĩ đến chữ gốc.

Tên món ăn ở mỗi nơi cũng đổi nghĩa theo thời gian: xíu mại ở Sài Gòn là viên thịt sốt cà ăn với bánh mì, khác hẳn 燒賣 hấp trong xửng tre ở tiệm điểm tâm Hồng Kông.

Buôn bán, tiền nong và may rủi

Lì xì. Từ 利是 (tiếng Quảng đọc gần "lại xị"), nghĩa gốc là điều lợi, điều may. Ở Nam Bộ "lì xì" thay hẳn cho "mừng tuổi" của miền Bắc, chỉ cả phong bao đỏ lẫn hành động cho tiền đầu năm.

Hùn. Thường được giải thích là từ 份 theo âm Mân Nam, nghĩa là phần. "Hùn vốn", "hùn hạp" là góp phần vốn cùng làm ăn, cách nói rất quen trong giới buôn bán Nam Bộ.

Hụi. Nhiều người cho là từ 會 theo âm Mân Nam, nghĩa là hội. "Chơi hụi" là một nhóm người góp tiền định kỳ, lần lượt nhận tiền, giống "họ" ở miền Bắc. Đây là hình thức tương trợ có từ lâu trong cộng đồng người Hoa và người Việt.

Khui. Từ 開 (mở) theo âm Triều Châu, Phúc Kiến, đọc gần "khui". "Khui bia", "khui thùng hàng" là cách nói Nam Bộ cho "mở".

Hên, xui. Thường được truy về 興 (hưng, thịnh) theo âm Mân Nam đọc gần "hèng", và 衰 (suy) theo âm Quảng, Triều Châu đọc gần "xui". Ghép lại thành "hên xui" nghĩa là may rủi, chuyện được mất khó đoán.

Xập xí xập ngầu. Từ 十四十五 trong tiếng Quảng, nghĩa đen "mười bốn mười lăm", dùng để chỉ thứ gì lờ mờ, không rõ ràng, nửa nọ nửa kia. Người Nam Bộ dùng câu này mà ít ai biết nó là hai con số.

Xưng hô và đời sống trong nhà

Một nhóm từ mượn khác đến từ cách gọi người trong nhà. "Hia" (兄, anh) và "tía" (爹, cha) thường được truy về tiếng Triều Châu, Phúc Kiến; "chế" (姐, chị) gần với tiếng Quảng. Ở miền Tây, "tía" là cách gọi cha phổ biến trong nhiều gia đình người Việt từ lâu, không còn gắn với người Hoa.

Cà phê cũng mang dấu vết tiếng Quảng. "Bạc xỉu" thường được giải thích là từ cụm 白少 (trắng, ít): ly sữa trắng có chút cà phê, gọi theo cách nói của các tiệm nước người Hoa ở Chợ Lớn. Cách gọi này giờ có trong thực đơn quán cà phê khắp cả nước.

Những từ chỉ đồ dùng, nghề nghiệp thời trước như "chành" (kho, vựa hàng, như "chành gạo") hay "tài phú" (người giữ sổ sách cho chủ tiệm) cũng thường được cho là gốc Hoa. "Tài phú" giờ ít người dùng, nhưng trong văn chương Nam Bộ thế kỷ 20 vẫn còn gặp.

Một số từ chiều ngược lại cũng có: tiếng Quảng của người Hoa ở Chợ Lớn mượn từ tiếng Việt cho những thứ chỉ có ở Việt Nam, nên người Hồng Kông nghe tiếng Quảng Chợ Lớn có khi phải hỏi lại. Đó là dấu hiệu của hai cộng đồng sống đủ lâu để tiếng nói thấm vào nhau.

Chiều ngược lại: tên đất Nam Bộ qua miệng người Hoa

Người Hoa ở Nam Bộ đặt cho các địa danh Việt những tên chữ Hán riêng, thường chọn chữ có âm gần với tên Việt hoặc có nghĩa đẹp. Cần Thơ được viết 芹苴, Sóc Trăng là 朔莊, Bạc Liêu là 薄寮, Sài Gòn là 西貢. Đọc theo âm Hán Việt, những tên này nghe hơi khác tên quen thuộc; đọc theo tiếng Quảng hay Triều Châu, chúng gần với tên gọi Việt hơn, vì vốn được chọn theo tai của người nói phương ngữ.

Chợ Lớn trong chữ Hán là 堤岸 (Đề Ngạn, nghĩa là bờ đê), tên gắn với bờ kênh nơi người Hoa lập phố buôn. Người Hoa lớn tuổi ở TP.HCM vẫn gọi khu này theo âm Quảng của hai chữ ấy, và trên nhiều giấy tờ, thư từ cũ, địa chỉ ghi bằng tên này.

Với người tìm hiểu gia đình, biết những tên chữ Hán này rất có ích: gia phả, thư từ, bia mộ ghi nơi sinh, nơi mất của ông bà thường dùng tên chữ Hán của địa danh Việt Nam. Đọc ra 芹苴 là biết ông bà từng sống ở Cần Thơ; gặp 會安 là Hội An, nay thuộc Đà Nẵng. Một bảng nhỏ đối chiếu tên chữ Hán với tên Việt hiện nay, kèm tên tỉnh mới sau sáp nhập, là công cụ đáng làm khi đọc tư liệu cũ.

Truy gốc từ cần dè dặt ở đâu

Nguồn gốc nhiều từ trong danh sách trên đã được các nhà nghiên cứu từ vựng Nam Bộ đồng thuận. Nhưng cũng có những từ mới chỉ là giả thuyết, nhất là những từ có thể đến từ tiếng Khmer, tiếng Pháp hoặc là từ Việt cổ trùng âm ngẫu nhiên. Gặp một "nguồn gốc" nghe hay mà không thấy ai dẫn chứng, nên coi là giả thuyết.

Một chỗ hay sai là đọc ngược: thấy từ Việt nghe giống một âm Hoa rồi gán chữ Hán cho khớp. Muốn truy gốc chắc, cần ba điều cùng có: âm khớp với một phương ngữ cụ thể theo quy luật, nghĩa khớp, và có bằng chứng tiếp xúc như từ xuất hiện trước tiên ở nơi có người nói phương ngữ ấy.

Cần lưu ý thêm về những từ cũ mang sắc thái coi thường người Hoa từng có trong lời nói dân gian và văn chương thời trước. Người đọc tư liệu cũ sẽ gặp chúng; khi viết và nói hôm nay nên dùng "người Hoa" hoặc tên nhóm cụ thể như người Quảng Đông, người Triều Châu. Truy gốc từ ngữ là để thấy sự gần gũi giữa hai cộng đồng, không phải để dựng lại khoảng cách.

Cuối cùng, nhiều từ mượn đã đổi nghĩa khi vào tiếng Việt. Người dùng hôm nay hiểu theo nghĩa tiếng Việt là đúng; nghĩa gốc trong phương ngữ chỉ là chuyện thú vị để biết thêm, không phải để sửa cách nói của người khác.

Tự kiểm một từ "nghi là gốc Hoa": các bước đơn giản

Người tò mò có thể tự kiểm một từ bằng vài bước, trước khi kết luận hay viết lại cho người khác.

• Tìm xem từ đó dùng ở đâu: chỉ ở Nam Bộ, cả nước, hay chỉ trong một nghề. Từ chỉ có ở Nam Bộ và gắn với chợ, bếp, buôn bán thì khả năng gốc phương ngữ Hoa cao hơn.
• Hỏi một người nói tiếng Quảng, tiếng Triều Châu hoặc tiếng Phúc Kiến xem họ có từ nào đọc gần như vậy, cùng nghĩa không.
• Tra chữ Hán của từ ứng viên trong từ điển phương ngữ để xem âm có khớp theo quy luật không, đừng chỉ dựa vào cảm giác nghe giống.
• Xem từ đó có mặt trong các từ điển tiếng Việt cũ, sách báo Nam Bộ đầu thế kỷ 20 không, để biết nó vào tiếng Việt từ khi nào.
• Ghi lại cả những cách giải thích khác nếu có, và chỉ dùng chữ "chắc chắn" khi các bước trên cùng chỉ về một hướng.

Làm vài lần như vậy, người đọc sẽ thấy tiếng Việt Nam Bộ là một tấm vải dệt từ nhiều sợi, trong đó sợi người Hoa nằm ngay ở những chữ quen nhất trong bữa cơm, phiên chợ và những ngày Tết.

Câu hỏi thường gặp

"Xì dầu" và "nước tương" có phải một thứ không?

Trong đời thường ở Nam Bộ, hai từ thường chỉ cùng một loại nước chấm làm từ đậu nành lên men, "xì dầu" là từ gốc Quảng, "nước tương" là từ Việt. Trong bếp người Hoa, xì dầu còn chia ra nhiều loại như xì dầu sáng màu, xì dầu đậm màu, dùng cho mục đích khác nhau.

Vì sao miền Bắc nói "vằn thắn" còn miền Nam nói "hoành thánh"?

Cả hai đều là cách người Việt đọc tên món 餛飩 theo âm nghe được từ người Hoa, nhưng đi vào hai vùng qua những cộng đồng và thời điểm khác nhau. Mỗi vùng giữ một cách đọc riêng. Đây là ví dụ cho thấy từ mượn khẩu ngữ phụ thuộc vào người nói cụ thể, không có một chuẩn chung.

"Lì xì" và "mừng tuổi" khác nhau không?

Về phong tục, cả hai đều chỉ việc người lớn cho trẻ em, người nhỏ tuổi tiền đựng trong phong bao đỏ dịp đầu năm. "Lì xì" là từ gốc Quảng phổ biến ở miền Nam, "mừng tuổi" là cách nói của miền Bắc. Ngày nay cả nước đều hiểu hai từ này.

Có từ điển nào gom các từ gốc Hoa trong tiếng Việt Nam Bộ không?

Có các công trình nghiên cứu và từ điển phương ngữ Nam Bộ ghi chú nguồn gốc nhiều từ, cùng những bài viết của các nhà nghiên cứu văn hoá Nam Bộ. Khi dùng, nên đọc phần giải thích nguồn gốc kỹ, vì một số từ có nhiều giả thuyết và tác giả khác nhau có thể kết luận khác nhau.

Từ "hủ tiếu" và "kway teow" ở Singapore có liên quan không?

Có, cả hai được truy về chữ 粿條 theo âm Triều Châu, Phúc Kiến. Người Singapore, Malaysia viết Latinh là kway teow, người Thái nói kuay tiew, người Việt nói hủ tiếu. Cùng một tên gọi đi theo người Triều Châu và người Phúc Kiến tới nhiều nước, rồi mỗi nơi phát triển món ăn theo cách riêng.

Dùng các từ gốc Hoa trong văn viết trang trọng có được không?

Những từ đã vào từ điển tiếng Việt như lạp xưởng, xì dầu, lì xì dùng trong văn viết bình thường. Từ mang tính khẩu ngữ, địa phương như "khui", "hên xui", "xập xí xập ngầu" hợp với văn kể chuyện, báo chí đời sống hơn là văn bản hành chính. Chọn từ theo người đọc và hoàn cảnh.