Muốn giữ tiếng Hoa cho con, gia đình cần quyết định rõ giữ thứ tiếng nào, ai nói với con bằng tiếng đó, nói vào lúc nào, rồi giữ nếp ấy đều đặn nhiều năm. Tiếng của gia đình di cư thường mất dần qua khoảng ba thế hệ không phải vì trẻ kém mà vì tiếng ấy không còn việc gì để làm trong đời sống hằng ngày; giữ tiếng là tạo ra những việc như thế.
Bài này dành cho gia đình người Hoa ở Việt Nam, gia đình Hoa – Việt, và các gia đình gốc Hoa từ Việt Nam đang sống ở Mỹ, Úc, Pháp, Canada. Nội dung đi qua chuyện chọn phương ngữ hay tiếng Phổ thông, các mô hình sắp xếp ngôn ngữ trong nhà, việc cần làm theo từng độ tuổi và cách ứng xử khi con không chịu nói.
Vì sao tiếng của gia đình di cư thường mất sau ba đời
Các nhà xã hội học ngôn ngữ đã mô tả từ lâu một mẫu hình hay gặp ở cộng đồng di cư: thế hệ đầu nói tiếng quê là chính; thế hệ thứ hai nói được cả hai nhưng mạnh tiếng nước sở tại; thế hệ thứ ba phần lớn chỉ còn nghe hiểu vài câu. Joshua Fishman, trong cuốn Reversing Language Shift (1991), nhấn mạnh rằng mắt xích quyết định là việc truyền tiếng từ cha mẹ sang con cái trong gia đình; trường học hay hội đoàn chỉ hỗ trợ, không thay được.
Người Hoa ở Việt Nam có thêm một lớp phức tạp: ông bà nói phương ngữ (Quảng Đông, Triều Châu, Hẹ…), trường dạy tiếng Phổ thông, xã hội dùng tiếng Việt. Ba thứ tiếng chia nhau thời gian của một đứa trẻ, và tiếng nào ít "việc" nhất sẽ mất trước. Thường đó là phương ngữ của ông bà.
Ở nước ngoài, tình hình còn dồn nén hơn. Một đứa trẻ gốc Hoa từ Việt Nam lớn lên ở Úc có thể đối diện bốn thứ tiếng: tiếng Anh ở trường, tiếng Việt của mẹ, tiếng Quảng của bà nội, tiếng Phổ thông ở lớp cuối tuần. Gia đình không chọn thì hoàn cảnh sẽ chọn thay, và hoàn cảnh luôn chọn tiếng Anh.
Điều đáng mừng là mẫu hình ba đời không phải định mệnh. Những gia đình giữ được tiếng thường có điểm chung: họ coi việc nói tiếng Hoa trong nhà là một nếp sống, không phải một môn học, và họ bắt đầu sớm.
Giữ phương ngữ, tiếng Phổ thông hay cả hai
Đây là câu hỏi đầu tiên và không có câu trả lời chung. Bảng dưới đặt ba lựa chọn cạnh nhau để gia đình cân nhắc.
| Lựa chọn | Được gì | Mất gì hoặc khó ở đâu |
|---|---|---|
| Chỉ giữ phương ngữ của ông bà | Con nói chuyện được với ông bà, họ hàng; giữ giọng quê, câu hát, cách gọi trong nhà | Ít tài liệu, ít trường lớp; con khó dùng thứ tiếng này ngoài gia đình |
| Chỉ học tiếng Phổ thông | Nhiều trường lớp, sách, phim; dùng được khi học tập, làm việc | Con có thể không hiểu ông bà; phương ngữ của gia đình mất hẳn sau một đời |
| Phương ngữ trong nhà, Phổ thông ở lớp | Giữ cả gốc gia đình lẫn công cụ học tập; hai thứ tiếng hỗ trợ nhau qua chữ Hán | Cần người lớn kiên trì; trẻ có thể lẫn lộn lúc đầu, cần thời gian |
Nhiều gia đình ở TP.HCM chọn cách thứ ba: ông bà nói tiếng Quảng hoặc Triều Châu với cháu, cháu học tiếng Phổ thông ở trung tâm Hoa văn, cả nhà dùng tiếng Việt khi có khách. Cách này đòi hỏi ông bà còn khoẻ và sống gần, nên gia đình ở nước ngoài thường phải điều chỉnh, ví dụ gọi video với ông bà theo lịch cố định.
Các cách sắp xếp ngôn ngữ trong nhà
Mỗi người một ngôn ngữ. Ba nói tiếng Hoa, mẹ nói tiếng Việt, mỗi người giữ đúng tiếng của mình khi nói với con. Đây là cách được nghiên cứu nhiều nhất, hợp với gia đình Hoa – Việt. Điểm yếu là tiếng của người ít ở nhà hơn thường yếu hơn.
Tiếng Hoa trong nhà, tiếng nước sở tại ngoài đường. Cả nhà nói tiếng Hoa khi ở nhà, ra ngoài thì nói tiếng Việt hoặc tiếng Anh. Cách này mạnh nhất khi cả cha lẫn mẹ đều nói tiếng Hoa, vì đứa trẻ nhận nhiều giờ tiếng Hoa mỗi ngày.
Theo thời gian hoặc hoạt động. Bữa tối, giờ đọc truyện, cuối tuần ở nhà ông bà là giờ tiếng Hoa. Cách này linh hoạt, hợp với gia đình mà cha mẹ không thạo tiếng Hoa bằng ông bà.
Ông bà là nguồn chính. Ở nhiều gia đình người Hoa, ông bà trông cháu ban ngày và là người nói tiếng Hoa nhiều nhất với trẻ. Điều quan trọng là cha mẹ ủng hộ, không nói với ông bà kiểu "bà cứ nói tiếng Việt cho cháu dễ hiểu".
Việc nên làm theo từng độ tuổi
Từ lúc mới sinh đến khoảng ba tuổi, trẻ tiếp nhận ngôn ngữ chủ yếu qua nghe và tương tác. Người lớn nói chuyện với trẻ bằng tiếng Hoa trong mọi việc chăm sóc: tắm, ăn, ru ngủ, chơi. Bài hát ru, đồng dao bằng phương ngữ của ông bà là vốn rất quý ở giai đoạn này.
Từ ba đến sáu tuổi, trẻ bắt đầu đi trường mầm non và tiếng nước sở tại tăng nhanh. Đây là lúc nhiều trẻ trả lời bằng tiếng Việt khi được hỏi bằng tiếng Hoa. Người lớn cứ tiếp tục nói tiếng Hoa, nhắc lại câu trẻ vừa nói bằng tiếng Hoa một cách tự nhiên, không bắt trẻ nói lại. Truyện tranh, phim hoạt hình tiếng Hoa có người lớn ngồi xem cùng giúp tăng vốn từ.
Từ sáu đến mười hai tuổi, có thể thêm lớp Hoa văn hoặc lớp cuối tuần để trẻ học chữ. Trong nhà nên có việc thật cần tới tiếng Hoa: gọi điện cho ông bà ở quê, viết thiệp chúc Tết, đọc tên món trong bữa cỗ, giúp ông bà đọc tin nhắn. Trẻ giữ tiếng tốt hơn khi tiếng có ích cho chính trẻ.
Ở tuổi thiếu niên, động lực đến từ bản sắc và sở thích: phim, nhạc, ẩm thực, chuyến đi thăm quê gốc, bạn bè cùng gốc. Người lớn nên mở cửa thay vì ép. Mọi giai đoạn đều không cần chấm điểm hay so sánh trẻ với con nhà khác; điều đáng ghi nhận là trẻ dùng tiếng nhiều hơn tuần trước, không phải trẻ giỏi hơn ai.
Những hiểu lầm làm cha mẹ bỏ cuộc sớm
"Học hai ba thứ tiếng làm con chậm nói." Các nghiên cứu về trẻ song ngữ nhìn chung không cho thấy song ngữ gây chậm nói. Trẻ song ngữ có thể có ít từ hơn ở mỗi thứ tiếng nếu tính riêng, nhưng tổng vốn từ hai thứ tiếng tương đương bạn cùng tuổi. Nếu lo trẻ chậm nói, nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu thay vì bỏ tiếng Hoa.
"Con trộn hai thứ tiếng là đang rối." Trộn từ của hai thứ tiếng trong một câu là hiện tượng bình thường ở người song ngữ, kể cả người lớn. Cha mẹ chỉ cần nhắc lại câu bằng tiếng Hoa trọn vẹn để trẻ nghe mẫu.
"Con chỉ hiểu mà không nói thì coi như mất." Trẻ hiểu mà chưa nói là đã có nền rất tốt. Nhiều người lớn từng ở trạng thái này đã nói lại khá nhanh khi có môi trường, ví dụ một chuyến ở lâu với họ hàng.
"Cha mẹ nói không chuẩn thì đừng dạy." Một người mẹ nói tiếng Quảng giọng Chợ Lớn với con vẫn tốt hơn nhiều so với không nói gì. Chuẩn hoá để trường lớp lo; việc của gia đình là giữ cho tiếng được dùng.
Gia đình Hoa – Việt: hai bên nội ngoại, hai nếp tiếng
Ở gia đình có cha hoặc mẹ là người Việt, tiếng Hoa thường chỉ có một người lớn nói hằng ngày, đôi khi không ai cả nếu người gốc Hoa đã quen nói tiếng Việt. Nếu không bàn trước, tiếng Hoa sẽ tự rút về những dịp giỗ Tết bên nội hoặc bên ngoại.
Một cuộc nói chuyện thẳng thắn giữa hai vợ chồng trước khi con ra đời, hoặc khi con còn nhỏ, giúp tránh hiểu lầm về sau: ai nói tiếng gì với con, người không biết tiếng Hoa có thấy bị "bỏ ra ngoài" không, ông bà hai bên có đồng ý không. Người cha hoặc mẹ người Việt không cần nói được tiếng Hoa, nhưng sự ủng hộ của họ, kể cả học vài câu chào hỏi, làm trẻ thấy tiếng Hoa là chuyện của cả nhà chứ không phải của riêng một bên.
Ông bà bên người Việt đôi khi lo cháu "không biết tiếng Việt cho chuẩn". Ở Việt Nam, nỗi lo này gần như không cần thiết vì trẻ đi học, ra đường, xem truyền hình đều bằng tiếng Việt; tiếng yếu đi trước luôn là tiếng Hoa. Giải thích điều này một lần với ông bà hai bên thường giúp cả nhà cùng một hướng.
Nhiều gia đình Hoa – Việt còn giữ được một nếp hay: cùng một dịp Tết, bên nội chúc bằng tiếng Quảng, bên ngoại chúc bằng tiếng Việt, đứa trẻ học cả hai cách. Hai bộ lời chúc, hai bộ cách gọi họ hàng là vốn quý chứ không phải gánh nặng.
Khi con không chịu nói tiếng Hoa
Hầu như gia đình nào giữ tiếng cũng gặp lúc con từ chối, thường quanh tuổi đi học tiểu học hoặc tuổi dậy thì. Lý do phổ biến là trẻ không muốn khác bạn, thấy tiếng Hoa khó, hoặc thấy tiếng Hoa chỉ gắn với những lần bị nhắc nhở.
Phản ứng ít hiệu quả nhất là phạt hoặc chế giễu. Cách tốt hơn là giữ nguyên việc người lớn nói tiếng Hoa với con, chấp nhận con trả lời bằng tiếng khác một thời gian, và tìm những dịp tiếng Hoa gắn với niềm vui: nấu một món ăn của bà, xem một bộ phim con thích, đi chơi phố người Hoa, chuẩn bị Tết.
Gặp bạn cùng tuổi nói tiếng Hoa cũng giúp nhiều. Đội lân của hội quán, lớp vẽ, lớp võ, câu lạc bộ thiếu nhi của hội đồng hương là nơi trẻ nghe tiếng Hoa từ người không phải cha mẹ mình, và thấy tiếng ấy không chỉ dành cho người già.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Melbourne có con trai mười ba tuổi bỏ hẳn tiếng Quảng. Năm sau, cậu bé theo bố về TP.HCM ăn giỗ, ở với ông bà hai tuần, tự phải hỏi đường trong khu Chợ Lớn. Về Úc, cậu chủ động xin học lại. Điều thay đổi không phải là lời khuyên, mà là cậu thấy tiếng Quảng có việc để làm.
Câu hỏi thường gặp
Nếu cha mẹ không nói được tiếng Hoa thì có giữ tiếng cho con được không?
Vẫn làm được một phần, nhờ ông bà, họ hàng, lớp Hoa văn, phim và sách. Cha mẹ có thể học cùng con những câu đơn giản và tạo dịp để con nói với người biết tiếng. Kết quả thường không bằng gia đình nói tiếng Hoa hằng ngày, nhưng con vẫn giữ được nền để học tiếp về sau.
Nên cho con học lớp Hoa văn từ mấy tuổi?
Không có tuổi bắt buộc. Nhiều gia đình cho con vào lớp chữ khi con đã nói được tiếng Việt và tiếng Hoa ở mức cơ bản, thường là đầu tuổi tiểu học. Trước đó, nghe và nói trong nhà quan trọng hơn học chữ. Nên chọn lớp có không khí vui, không đặt áp lực điểm số lên trẻ.
Gia đình Hoa – Việt nên nói tiếng gì trong bữa cơm chung?
Bữa cơm có cả người không biết tiếng Hoa thì nói tiếng Việt cho mọi người cùng tham gia là phép lịch sự. Có thể giữ vài thói quen nhỏ như mời ăn, chúc Tết, gọi tên món bằng tiếng Hoa. Tiếng Hoa nhiều hơn nên để vào những lúc người lớn nói riêng với trẻ.
Ở nước ngoài, nên ưu tiên tiếng Việt hay tiếng Hoa cho con?
Phụ thuộc vào việc ai nói với con nhiều nhất và gia đình gắn với cộng đồng nào. Nhiều gia đình gốc Hoa từ Việt Nam ở Mỹ, Úc chọn mỗi người lớn giữ một tiếng: mẹ nói tiếng Việt, ông bà nói tiếng Quảng. Điều quan trọng là phân công rõ và giữ đều, không đổi qua đổi lại.
Con học tiếng Phổ thông rồi có nói chuyện được với ông bà nói tiếng Triều Châu không?
Phần lớn là không, vì hai thứ tiếng khác nhau nhiều khi nói. Tuy vậy con có thể đọc chữ, hiểu nghĩa câu đối, thiệp Tết mà ông bà viết. Muốn nói chuyện được với ông bà, con cần nghe tiếng Triều Châu thường xuyên từ nhỏ hoặc học riêng.
Có nên dùng ứng dụng học tiếng trên điện thoại cho trẻ nhỏ?
Có thể dùng như phần bổ sung ngắn, có người lớn ngồi cùng. Trẻ nhỏ học ngôn ngữ chủ yếu qua tương tác thật với người, nên ứng dụng không thay được thời gian nói chuyện với cha mẹ, ông bà. Với trẻ dưới hai tuổi, nhiều khuyến nghị nhi khoa khuyên hạn chế màn hình.