Người Hoa ở Campuchia phần lớn gốc Triều Châu, sống tập trung ở Phnom Penh và các thị xã có chợ như Battambang, Kampot, Siem Reap; ở Lào, cộng đồng nhỏ hơn, tập trung ở Viêng Chăn, Pakse, Savannakhet và các tỉnh giáp biên giới phía bắc. Ở cả hai nước, người Hoa gắn với chợ: họ mở tiệm, buôn nông sản, làm hàng xay xát, và nhiều gia đình đã sống ở đó bốn, năm đời.
Cộng đồng người Hoa ở Campuchia, Lào có quan hệ rất gần với người Hoa ở Nam Bộ Việt Nam: cùng gốc Triều Châu, cùng buôn bán dọc sông Mê Kông, nhiều gia đình có họ hàng ở Chợ Lớn, Sóc Trăng, Phnom Penh. Bài dưới mô tả họ sống thế nào ngày nay, trường Hoa văn, hội quán và lễ Tết của họ, và điều người Việt sang đó làm ăn nên biết.
Người Hoa đến Campuchia và Lào thế nào
Thương nhân người Hoa buôn bán ở vùng hạ lưu Mê Kông từ nhiều thế kỷ trước. Chu Đạt Quan, một sứ thần nhà Nguyên đến Angkor cuối thế kỷ 13, đã ghi lại trong "Chân Lạp phong thổ ký" việc người Hoa sống và buôn bán ở kinh đô Khmer, có người lấy vợ bản địa. Đây là một trong những tư liệu xưa nhất về người Hoa ở vùng này.
Đợt đông nhất đến trong thế kỷ 19 và nửa đầu thế kỷ 20, chủ yếu theo đường biển qua Sài Gòn rồi ngược sông Mê Kông lên Phnom Penh, hoặc qua Kampot, Kep. Người Triều Châu đông nhất, buôn gạo, hồ tiêu, cá khô; người Phúc Kiến, Quảng Đông buôn bán ở các phố chợ; người Hải Nam trồng tiêu ở Kampot và mở quán cà phê; người Hẹ làm nghề thuốc, thợ da.
Ở Lào, người Hoa đến chậm và ít hơn, đi theo đường bộ từ Vân Nam xuống các tỉnh phía bắc, hoặc từ Thái Lan, Việt Nam sang các đô thị ven sông Mê Kông như Viêng Chăn, Thà Khẹc, Savannakhet, Pakse. Viêng Chăn thời Pháp thuộc có khu phố buôn bán của người Hoa và người Việt nằm sát nhau quanh chợ sáng và bờ sông, đến nay khu trung tâm vẫn giữ dáng nhà phố của thời ấy. Ngoài các nhóm phương ngữ quen thuộc của người Hoa phía nam, Lào còn có người Hoa Vân Nam ở vùng núi phía bắc và nhiều người Hoa mới đến làm ăn trong vài chục năm gần đây.
Phnom Penh: phố chợ và người Hoa Khmer
Ở Phnom Penh, người Hoa sống đông quanh chợ Trung Tâm (Phsar Thmey), chợ Orussey và các phố gần bờ sông. Nhiều tiệm buôn vàng, vải, đồ gia dụng, thuốc bắc, nhiều xưởng in, xưởng đồ gỗ thuộc các gia đình gốc Hoa. Các ngôi miếu Thiên Hậu, miếu Ông Bổn, miếu Quan Đế của từng bang nằm rải rác trong khu phố cũ.
Hôn nhân giữa người Hoa và người Khmer rất phổ biến, nên một bộ phận lớn dân thành thị Campuchia có tổ tiên người Hoa. Người Campuchia gọi những người này là "Khmer gốc Hoa" hay "Chen". Họ nói tiếng Khmer là chính, theo Phật giáo Nam tông như người Khmer, nhưng giữ Tết âm lịch, Thanh Minh, bàn thờ tổ tiên và nhiều món ăn Triều Châu.
Ảnh hưởng ấy thấy rõ trong đời sống chung của thành phố. Tết âm lịch ở Phnom Penh rất đông vui, chợ bán đầy đồ cúng, hoa, bánh, nhiều cơ quan cho nhân viên nghỉ vài ngày dù đây không phải ngày lễ chính thức. Hủ tiếu Phnom Penh, món mà người Việt quen gọi là "hủ tiếu Nam Vang", là món ăn của người Hoa Triều Châu ở thành phố này, rồi theo người Hoa xuống Sài Gòn và cả vùng Nam Bộ.
Các cộng đồng người Hoa ở Campuchia và Lào
Bảng dưới gom lại những nơi người Hoa sống đông và nghề quen của họ, theo những gì các nghiên cứu cộng đồng thường mô tả.
| Nơi | Nhóm chính | Nghề và dấu ấn |
|---|---|---|
| Phnom Penh | Triều Châu, Quảng Đông, Phúc Kiến | Buôn bán chợ, vàng bạc, vải, trường Hoa văn lớn, hội quán năm bang |
| Kampot, Kep | Hải Nam, Triều Châu | Vườn hồ tiêu, phố cũ thời Pháp, ruộng muối |
| Battambang | Triều Châu | Buôn lúa gạo, nhà máy xay, phố chợ ven sông Sangker |
| Siem Reap | Triều Châu, Hải Nam | Buôn bán, nhà hàng, khách sạn phục vụ du lịch |
| Viêng Chăn (Lào) | Quảng Đông, Triều Châu, Hải Nam | Phố buôn bán trung tâm, trường Hoa văn lâu đời, hội quán |
| Pakse, Savannakhet (Lào) | Triều Châu, Quảng Đông | Buôn bán qua biên giới Thái Lan, phố chợ cũ |
| Vùng núi phía bắc Lào | Người Hoa Vân Nam | Buôn bán đường bộ, chợ phiên, nông nghiệp |
Ở Lào, người Hoa thường sống lẫn với người Việt trong các phố chợ, nên không ít gia đình nói được cả tiếng Lào, tiếng Việt và một phương ngữ Hoa. Ở Campuchia cũng vậy, các khu chợ lớn thường có ba cộng đồng Khmer, Hoa, Việt buôn bán cạnh nhau.
Trường Hoa văn và hội quán
Phnom Penh có một số trường dạy tiếng Hoa do cộng đồng lập, lớn nhất là trường Đoan Hoa (Duan Hua), thuộc hội quán Triều Châu, với hàng nghìn học sinh. Ngoài ra, mỗi hội quán của năm bang (Triều Châu, Quảng Đông, Phúc Kiến, Hải Nam, Hẹ) có trường hoặc lớp riêng ở Phnom Penh và các tỉnh. Học sinh thường học buổi sáng ở trường Khmer, buổi chiều học tiếng Hoa, hoặc ngược lại.
Hiệp hội người Hoa Campuchia gom các hội quán, hội họ thành một tổ chức chung, lo học bổng, từ thiện, nghĩa trang, lễ Tết. Hoạt động hội quán ở Phnom Penh khá giống Chợ Lớn trước đây: mỗi bang có miếu, có trường, có quỹ giúp người nghèo, có đội lân, và các ngày vía Thiên Hậu, Quan Công đông người đến dự.
Ở Lào, trường Hoa văn lâu đời ở Viêng Chăn được thành lập từ thập niên 1930, dạy cả học sinh gốc Hoa và học sinh người Lào. Những năm gần đây, nhu cầu học tiếng Hoa phổ thông ở Lào tăng mạnh vì làm ăn với các công ty Hoa ngữ, nên nhiều gia đình người Lào cũng cho con đi học. Với gia đình gốc Hoa, những trường này vẫn là cách để con cháu học chữ đọc gia phả, câu đối ở nhà thờ họ.
Kampot và Battambang: phố người Hoa ở tỉnh lẻ
Ra khỏi Phnom Penh, dấu ấn người Hoa nằm ở những phố chợ ven sông. Kampot, cách Phnom Penh vài giờ xe về phía nam, có dãy nhà phố hai tầng thời Pháp chạy dọc sông, nhiều nhà từng là cửa hiệu của các gia đình Hoa buôn tiêu, buôn muối. Người Hải Nam ở đây trồng hồ tiêu từ cuối thế kỷ 19, kỹ thuật trồng tiêu trên cọc gỗ được truyền qua nhiều đời và gắn với tên tuổi của hồ tiêu Kampot ngày nay.
Battambang ở phía tây bắc là vùng lúa gạo lớn của Campuchia, và phố cũ bên sông Sangker từng là nơi tập trung các nhà buôn gạo, chủ nhà máy xay người Triều Châu. Những dãy nhà phố có tầng dưới bán hàng, tầng trên ở, mặt tiền trang trí kiểu Hoa pha Pháp, nhiều căn nay thành quán cà phê, phòng tranh, nhà nghỉ nhưng vẫn do con cháu chủ cũ giữ.
Ở các thị xã nhỏ hơn như Kampong Cham, Kratie, Takeo, mỗi chợ thường có vài gia đình gốc Hoa giữ những tiệm tạp hoá, tiệm vàng, đại lý nông sản lâu đời. Họ là đầu mối thu mua lúa, hạt điều, cao su của nông dân quanh vùng, và cũng là người dựng ngôi miếu nhỏ ở đầu chợ. Đi một vòng chợ tỉnh vào sáng sớm, bạn sẽ nghe tiếng Khmer pha vài câu Triều Châu giữa người bán hàng lớn tuổi, một dấu vết của những gia đình đã sống ở đây hàng trăm năm.
Tết và lễ hội người Hoa trong lịch Campuchia, Lào
Tết âm lịch. Ở Phnom Penh, Tết người Hoa đông vui gần như Tết Khmer: phố trang trí đỏ, múa lân đi từng cửa hàng, nhiều gia đình người Khmer cũng cúng tổ tiên và lì xì trẻ con theo nếp người Hoa.
Thanh Minh. Các gia đình gốc Hoa đi tảo mộ ở nghĩa trang người Hoa ngoại ô Phnom Penh, mang theo mâm cúng, đồ mã, rồi ăn uống bên mộ như một buổi họp mặt họ hàng.
Vía Thiên Hậu, Quan Công. Các hội quán tổ chức lễ vía với múa lân, kịch Triều Châu hay hát Quảng, có hội quán mời đoàn hát từ nơi khác sang biểu diễn.
Trung Thu. Bánh trung thu Triều Châu, Quảng Đông bán ở khắp các chợ lớn của Phnom Penh và Viêng Chăn, các trường Hoa văn tổ chức rước đèn cho học sinh.
Ở Lào. Tết âm lịch được người Hoa và người Việt ở Viêng Chăn, Pakse đón chung, phố chợ đóng cửa vài ngày; các hội quán tổ chức tiệc mừng xuân cho cộng đồng.
Đám cưới và mừng thọ. Đám cưới gia đình gốc Hoa ở Phnom Penh thường kết hợp nghi lễ Khmer kéo dài từ sáng tới tối với lễ dâng trà cho cha mẹ, cô dâu thay vài bộ áo, trong đó có áo đỏ theo nếp người Hoa. Tiệc mừng thọ sáu mươi, bảy mươi tuổi có mì trường thọ và bánh đào, con cháu ở xa thường về đông đủ.
Điều người Việt sang Campuchia, Lào làm ăn nên biết
Người Việt sang Campuchia, Lào buôn bán, làm việc rất hay làm ăn với các gia đình gốc Hoa, vì họ giữ nhiều mối buôn sỉ, kho hàng, chuỗi cửa hàng trong nước. Biết tiếng Triều Châu hay tiếng Quảng là một lợi thế với người lớn tuổi, nhưng phần lớn người trẻ gốc Hoa ở đây nói tiếng Khmer hoặc tiếng Lào, tiếng Anh, tiếng Hoa phổ thông; không nên mặc định họ nói phương ngữ.
Người Hoa ở Phnom Penh có quan hệ họ hàng, đồng hương chặt với người Hoa ở Chợ Lớn, nên một gia đình gốc Hoa ở Việt Nam đi tìm họ hàng có thể bắt đầu từ hội quán cùng bang ở Phnom Penh. Hội quán thường giữ sổ hội viên, danh sách người mất trong nghĩa trang của bang; dù không phải lúc nào cũng tìm được, đây vẫn là đầu mối tốt nhất.
Khi đến nhà một gia đình Khmer gốc Hoa, nếp lễ phép gần giống nhà người Hoa ở Việt Nam: chào người lớn tuổi trước, nhận và đưa đồ bằng hai tay, không để đũa cắm thẳng vào bát cơm. Ngày Tết nên mang quà là trái cây, bánh hoặc trà, lì xì trẻ con bằng phong bao đỏ. Những nếp này người Việt ở Nam Bộ đa phần đã quen, nên hoà nhập thường không khó.
Câu hỏi thường gặp
Người Hoa ở Campuchia chủ yếu thuộc nhóm nào?
Phần đông là người Triều Châu, cùng gốc với người Hoa ở các tỉnh miền Tây Nam Bộ Việt Nam và người Hoa ở Bangkok. Ngoài ra có người Quảng Đông, Phúc Kiến, Hải Nam và Hẹ, mỗi nhóm có hội quán, miếu và trường riêng ở Phnom Penh.
Hủ tiếu Nam Vang có phải món của người Hoa không?
Đúng vậy, hủ tiếu Nam Vang là món của người Hoa Triều Châu ở Phnom Penh (người Việt xưa gọi Phnom Penh là Nam Vang). Món này theo người Hoa xuống Sài Gòn, biến đổi theo khẩu vị Nam Bộ và nay rất quen thuộc ở Việt Nam.
Người Khmer gốc Hoa là ai?
Là người Campuchia có tổ tiên người Hoa, phần lớn do hôn nhân giữa người Hoa và người Khmer qua nhiều đời. Họ nói tiếng Khmer là chính, theo Phật giáo Nam tông, nhưng vẫn giữ Tết âm lịch, Thanh Minh, bàn thờ tổ tiên và nhiều món ăn người Hoa.
Ở Lào có nhiều người Hoa không?
Cộng đồng người Hoa ở Lào nhỏ hơn ở Campuchia và Thái Lan, tập trung ở Viêng Chăn, Pakse, Savannakhet và vùng núi phía bắc. Trong vài chục năm gần đây có thêm nhiều người Hoa mới đến làm ăn, sống tách biệt hơn với cộng đồng người Hoa lâu đời.
Trường Đoan Hoa ở Phnom Penh là trường gì?
Đoan Hoa là trường dạy tiếng Hoa lớn nhất ở Campuchia, thuộc hội quán Triều Châu ở Phnom Penh, có hàng nghìn học sinh. Học sinh thường học tiếng Hoa song song với chương trình học bằng tiếng Khmer.
Gia đình người Hoa ở Việt Nam có thể tìm họ hàng ở Campuchia không?
Có thể thử, bắt đầu từ hội quán cùng bang và cùng họ ở Phnom Penh, vì hội quán thường giữ sổ hội viên và danh sách người mất trong nghĩa trang của bang. Không có gì bảo đảm sẽ tìm được, nhất là khi gia đình chỉ còn tên chữ Hán và quê gốc bên Hoa Nam.