Cộng đồng gốc Hoa ở châu Âu lớn nhất ở Pháp và Anh, tiếp đến là Ý, Tây Ban Nha, Hà Lan, Đức; nhỏ hơn Bắc Mỹ nhưng đa dạng hơn về nguồn gốc. Ở Anh, nhiều gia đình lâu đời đến từ các làng Tân Giới của Hồng Kông; ở Pháp và Ý, người Ôn Châu (Chiết Giang) chiếm phần lớn người mới đến; ở Paris còn có một cộng đồng lớn người Hoa từ Việt Nam, Campuchia, Lào, quanh quận 13.
Pháp không thống kê dân số theo dân tộc, nên chỉ có ước tính, thường ở mức vài trăm nghìn người gốc Hoa. Ở Anh, tổng điều tra năm 2021 ghi hơn bốn trăm nghìn người thuộc nhóm "Chinese" ở Anh và xứ Wales. Bài dưới đi qua từng thành phố và nhóm người, để người Việt sống ở châu Âu hiểu những cộng đồng mình gặp hằng ngày.
Những người đến đầu tiên: thuỷ thủ ở các cảng
Người Hoa đầu tiên định cư ở châu Âu phần lớn là thuỷ thủ trên tàu buôn trong thế kỷ 19, ở lại các thành phố cảng. Ở Liverpool, từ thập niên 1860, một hãng tàu mở tuyến thường xuyên sang Thượng Hải và Hồng Kông, kéo theo thuỷ thủ người Hoa ở lại quanh khu bến. Phố người Hoa Liverpool vì thế thường được nhắc là lâu đời nhất châu Âu. Cổng chào lớn ở đây dựng năm 2000, do thợ từ Thượng Hải sang làm.
London có khu Limehouse gần bến cảng phía đông, nơi các gia đình thuỷ thủ người Hoa sống từ cuối thế kỷ 19; khu này nay gần như không còn dấu vết ngoài vài tên đường. Ở Hà Lan, khu Katendrecht ở Rotterdam là nơi người Hoa (nhiều người gốc Quảng Đông, Chiết Giang) làm thuỷ thủ, thợ đốt lò trên tàu sống đầu thế kỷ 20, được xem là phố người Hoa đầu tiên ở lục địa châu Âu.
Những cộng đồng thuỷ thủ này nhỏ, phần lớn là đàn ông, nhiều người lấy vợ bản địa. Họ mở tiệm giặt, nhà trọ, quán ăn cho thuỷ thủ, và lập những hội tương trợ đầu tiên. Cộng đồng người Hoa ở châu Âu chỉ thật sự đông lên từ nửa sau thế kỷ 20, với những lớp người đến từ Hồng Kông, Đông Nam Á, Đông Dương và Chiết Giang.
Paris: quận 13, Belleville và khu Arts-et-Métiers
Khu người Hoa nổi tiếng nhất Paris là vùng "tam giác Choisy" ở quận 13, giữa đại lộ Choisy, đại lộ Ivry và đại lộ Masséna. Khu này hình thành quanh các toà chung cư cao tầng xây khoảng thập niên 1970, như cụm Olympiades. Rất nhiều cư dân đầu tiên là người Hoa từ Việt Nam, Campuchia, Lào, phần lớn gốc Triều Châu và Quảng Đông, nói được tiếng Pháp từ trước. Họ mở siêu thị, tiệm phở, tiệm vàng, tiệm bánh, biến khu này thành nơi người Paris đến mua đồ Á.
Ở phía đông bắc, khu Belleville (giáp ranh quận 10, 11, 19, 20) là nơi sống chung của nhiều cộng đồng, trong đó người Hoa, phần lớn gốc Ôn Châu, đến đông từ thập niên 1980 trở đi. Belleville có chợ, quán ăn, hội đồng hương và cũng có lễ hội Tết riêng, mang không khí khác hẳn quận 13.
Lâu đời hơn cả là khu quanh phố Au Maire ở quận 3, gần Arts-et-Métiers, nơi người Ôn Châu đến từ khoảng những năm 1920–1930, làm đồ da, buôn bán nhỏ. Ngày nay người Ôn Châu chiếm phần lớn người Hoa mới đến Pháp, buôn bán sỉ quần áo, phụ kiện ở vùng Aubervilliers phía bắc Paris và mở nhiều quán cà phê, tiệm thuốc lá khắp thành phố.
Một buổi sáng cuối tuần ở quận 13 cho thấy rõ nhịp sống ấy: người già tập thể dục trên sân giữa các toà tháp, các bà đi chợ kéo xe đựng rau, thanh niên xếp hàng mua bánh bao, bánh mì. Trên tầng thượng của trung tâm thương mại dưới chân chung cư có quán ăn, tiệm làm tóc, văn phòng hội đồng hương, và giữa trưa, tiếng Triều Châu, tiếng Quảng, tiếng Việt, tiếng Pháp vang cùng lúc trong một quán hủ tiếu.
Các nhóm người Hoa chính ở châu Âu
Ở châu Âu, mỗi nước có một nhóm người Hoa nổi trội tuỳ theo đường đến. Bảng dưới gom lại các nhóm chính và nơi họ sống đông.
| Nhóm | Nước, thành phố | Nghề và dấu ấn |
|---|---|---|
| Người Tân Giới (Hồng Kông), gốc Hẹ và Quảng | Anh: London, Manchester, Liverpool, Glasgow | Nhà hàng, tiệm đồ ăn mang về khắp các thị trấn nhỏ |
| Người Ôn Châu (Chiết Giang) | Pháp, Ý (Prato, Milano), Tây Ban Nha, Hà Lan | Đồ da, may mặc, buôn sỉ, quán cà phê |
| Người Hoa từ Việt Nam, Campuchia, Lào | Pháp (quận 13), Đức, Anh, Hà Lan | Siêu thị Á, nhà hàng, tiệm vàng |
| Người Hoa từ Indonesia, Suriname | Hà Lan | Nhà hàng kiểu Hoa – Indonesia |
| Người Hoa Malaysia, Singapore | Anh | Sinh viên ở lại làm chuyên môn: bác sĩ, kỹ sư, luật |
| Người từ đại lục mới đến | Khắp châu Âu | Sinh viên, chuyên viên, doanh nhân |
Ở Anh, trong thập niên 1950–1960, nhiều nông dân ở các làng Tân Giới sang làm việc trong nhà hàng, rồi mở tiệm đồ ăn mang về ở gần như mọi thị trấn. Đến nay, tiệm đồ ăn mang về kiểu Hoa vẫn là hình ảnh quen thuộc của phố nhỏ ở Anh, và nhiều người Anh gốc Hoa đời thứ hai lớn lên sau quầy hàng của cha mẹ.
London: Gerrard Street và cộng đồng sau quầy hàng
Phố người Hoa London quanh Gerrard Street ở khu Soho hình thành từ thập niên 1950–1960, khi các nhà hàng Quảng Đông mở ở khu vực vốn rẻ tiền thời đó. Phố đi bộ có cổng chào, đèn lồng, nhà hàng điểm tâm, tiệm bánh, siêu thị. Tết âm lịch ở London có lễ hội ở quảng trường Trafalgar, thường được nhắc là một trong những lễ Tết lớn nhất ngoài châu Á.
Nhưng người Anh gốc Hoa sống rải rác khắp nước hơn là tập trung một chỗ. Lý do nằm ở nghề tiệm đồ ăn mang về: mỗi thị trấn chỉ cần một, hai tiệm, nên các gia đình tản ra, sống ở tầng trên cửa hàng, con cái học trường địa phương. Phố người Hoa ở London, Manchester, Birmingham, Newcastle là nơi họ về mua hàng, gặp bạn bè, đưa con đi học tiếng Quảng cuối tuần.
Manchester có phố người Hoa lớn thứ hai nước Anh, cổng chào dựng năm 1987. Ở các thành phố đại học như Sheffield, Nottingham, Leeds, siêu thị Á và quán ăn phục vụ chủ yếu sinh viên quốc tế. Thế hệ con cái của các gia đình mở tiệm đồ ăn nay nhiều người làm bác sĩ, kỹ sư, luật sư, giáo viên, và trong gia đình họ, câu chuyện "lớn lên sau quầy hàng" là ký ức chung được kể lại nhiều lần.
Hà Lan, Ý, Đức và các nước khác
Ở Hà Lan, phố người Hoa Amsterdam quanh phố Zeedijk và Nieuwmarkt có ngôi chùa Phật giáo kiểu Hoa xây năm 2000, một trong những chùa kiểu Hoa lớn ở châu Âu. Món ăn kiểu Hoa – Indonesia (Chinees-Indisch), do người Hoa từ Indonesia và người Hoa Quảng Đông mở ở khắp các thị trấn Hà Lan, là món "đi ăn tiệm" quen thuộc của nhiều gia đình Hà Lan.
Ở Ý, thành phố Prato gần Firenze có cộng đồng người Ôn Châu rất đông, làm trong ngành may mặc, dệt; Milano có phố người Hoa quanh phố Paolo Sarpi. Ở Tây Ban Nha, khu Usera ở Madrid được gọi là phố người Hoa mới của thành phố, với quán ăn, siêu thị, tiệm làm tóc. Ở Đức, cộng đồng người Hoa nhỏ hơn và rải rác ở Berlin, Hamburg, Frankfurt, Düsseldorf, nhiều sinh viên và chuyên viên; Berlin có thêm cộng đồng người Hoa gốc Việt sống gần các trung tâm buôn sỉ của người Việt.
Một điểm chung ở các nước này là đời thứ hai nói tiếng nước sở tại rất thạo, còn tiếng Hoa thì học ở lớp cuối tuần. Nhiều người trẻ gốc Ôn Châu ở Pháp, Ý nói tiếng Ôn Châu với ông bà, tiếng Phổ thông ở lớp học, tiếng Pháp hay tiếng Ý với bạn bè, một kiểu đa ngữ khá giống người Hoa ở Malaysia nhưng trong bối cảnh hoàn toàn châu Âu.
Lễ hội và tổ chức cộng đồng ở châu Âu
Diễu hành Tết ở quận 13 Paris. Do các hội người Hoa gốc Đông Dương tổ chức từ nhiều năm, đoàn lân, rồng, trống hội đi qua đại lộ Choisy, Ivry; Belleville và quận 3 cũng có diễu hành riêng của cộng đồng Ôn Châu.
Tết ở quảng trường Trafalgar. Lễ hội Tết lớn nhất nước Anh, có sân khấu biểu diễn, múa lân, gian hàng đồ ăn, thu hút hàng chục nghìn người.
Hội đồng hương và hội nghề. Hội người Ôn Châu, hội người Hoa gốc Đông Dương, hội người Hẹ, hội thương mại người Hoa ở các nước đều có, lo lớp học, sinh hoạt người già, tương trợ khi ốm đau, tang lễ.
Chùa và miếu. Quận 13 có những ngôi chùa nhỏ của người Triều Châu đặt trong tầng hầm chung cư, cửa không nổi bật nhưng ngày rằm, ngày Tết rất đông người đến thắp hương.
Trường tiếng Hoa cuối tuần. Ở Anh có hàng trăm trường tiếng Hoa cuối tuần, dạy cả tiếng Quảng và tiếng Phổ thông; ở Pháp các hội quán và hội đồng hương mở lớp vào thứ tư và thứ bảy, khi học sinh Pháp được nghỉ.
Người Việt ở châu Âu và cộng đồng người Hoa
Người Việt sống ở Paris, London, Berlin gặp cộng đồng người Hoa ở siêu thị Á, tiệm vàng, nhà hàng, và rất thường gặp người Hoa gốc Việt nói tiếng Việt. Ở quận 13 Paris, việc chủ tiệm chào khách bằng tiếng Việt, nói với người làm bằng tiếng Triều Châu và tính tiền bằng tiếng Pháp là chuyện bình thường.
Gia đình Hoa – Việt ở châu Âu thường có lợi thế ngôn ngữ: con cái có thể học thêm tiếng Hoa ở lớp cuối tuần của hội quán, giữ tiếng Việt qua ông bà, và nói tiếng nước sở tại ở trường. Cái khó là thời gian: lớp tiếng Hoa và lớp tiếng Việt cuối tuần thường trùng nhau, nên nhiều gia đình phải chọn một.
Người mới sang làm việc ở châu Âu cũng nên biết các cộng đồng người Hoa ở đây rất khác nhau. Một gia đình gốc Tân Giới ở Manchester, một gia đình gốc Ôn Châu ở Prato và một gia đình người Hoa gốc Chợ Lớn ở quận 13 có tiếng nói, món ăn, lễ hội riêng. Hỏi thăm "nhà mình quê gốc ở đâu, sang đây từ đời nào" là cách mở câu chuyện tự nhiên, và thường được đáp lại bằng những câu chuyện gia đình rất dài.
Câu hỏi thường gặp
Nước nào ở châu Âu có nhiều người gốc Hoa nhất?
Pháp và Anh thường được xem là hai nước có cộng đồng gốc Hoa lớn nhất châu Âu, tiếp đến là Ý, Tây Ban Nha, Đức, Hà Lan. Pháp không thống kê theo dân tộc nên chỉ có ước tính; Anh có số liệu từ tổng điều tra năm 2021.
Quận 13 Paris có phải phố người Hoa không?
Vùng tam giác Choisy ở quận 13 là khu người Hoa và người châu Á lớn nhất Paris, hình thành từ thập niên 1970 quanh các toà chung cư cao tầng. Nhiều cư dân là người Hoa từ Việt Nam, Campuchia, Lào, nên nghe tiếng Việt, tiếng Triều Châu, tiếng Quảng khá nhiều.
Người Ôn Châu là ai?
Người Ôn Châu đến từ vùng Ôn Châu, Thanh Điền ở tỉnh Chiết Giang, nói tiếng Ôn Châu rất khác tiếng Quảng hay Phổ thông. Họ là nhóm người Hoa đông nhất trong những người mới đến Pháp, Ý, Tây Ban Nha, Hà Lan, nổi tiếng với nghề đồ da, may mặc, buôn sỉ.
Phố người Hoa lâu đời nhất châu Âu ở đâu?
Phố người Hoa Liverpool ở Anh thường được nhắc là lâu đời nhất châu Âu, hình thành từ thập niên 1860 quanh các thuỷ thủ người Hoa làm việc cho tuyến tàu sang châu Á. Katendrecht ở Rotterdam là phố người Hoa đầu tiên trên lục địa châu Âu.
Vì sao ở Anh thị trấn nào cũng có tiệm đồ ăn mang về kiểu Hoa?
Trong thập niên 1950–1960, nhiều gia đình từ các làng Tân Giới ở Hồng Kông sang Anh làm nhà hàng rồi mở tiệm đồ ăn mang về. Mỗi thị trấn chỉ cần một, hai tiệm, nên các gia đình tản ra khắp nước, tạo nên hình ảnh quen thuộc đó.
Người Hoa ở châu Âu có còn nói tiếng Hoa không?
Đời thứ nhất vẫn nói phương ngữ như tiếng Quảng, Ôn Châu, Triều Châu. Đời thứ hai nói tiếng nước sở tại là chính, học tiếng Hoa ở trường cuối tuần do hội quán, hội đồng hương tổ chức; nhiều người nghe hiểu nhưng ít khi đọc viết thạo.