Người Triều Châu (潮州人) là nhóm người Hoa quê vùng Triều Sán ở đông bắc tỉnh Quảng Đông, quanh các thành phố Triều Châu, Sán Đầu, Yết Dương. Họ nói tiếng Triều Châu, một nhánh của tiếng Mân Nam, và là nhóm người Hoa đông nhất ở Thái Lan, Campuchia, cũng như ở nhiều tỉnh miền Tây Nam Bộ.
Người Nam Bộ quen gọi họ là "người Tiều". Bài này đi qua vùng quê gốc, tiếng nói, con đường di cư bằng thuyền buồm xuống phương Nam, những nghề và nếp sống gắn với họ, và vì sao một thị trấn ở Sóc Trăng cũ, một khu phố ở Bangkok và một góc quận 13 Paris có thể cùng vang một thứ tiếng.
Quê gốc: vùng Triều Sán đất chật người đông
Triều Sán (潮汕) là tên ghép của Triều Châu và Sán Đầu, chỉ một vùng đồng bằng ven biển nhỏ ở cực đông Quảng Đông, giáp Phúc Kiến. Các địa danh quen thuộc trong gia phả người Triều Châu là Triều An, Trừng Hải, Phổ Ninh, Yết Dương, Nhiêu Bình, Huệ Lai. Thành Triều Châu là trung tâm văn hoá cổ, còn Sán Đầu là cảng mở cửa giao thương với nước ngoài từ giữa thế kỷ 19.
Vùng này đông dân trên một diện tích canh tác nhỏ. Người Triều Châu có câu "làm ruộng như thêu hoa" (種田如繡花) để nói lối canh tác tỉ mỉ trên những thửa ruộng chật. Khi đất không nuôi đủ người, đi biển là lối thoát, và vị trí ven biển cùng những tuyến thuyền buồm có sẵn đã đưa nhiều người Triều Châu xuống phương Nam.
Biểu tượng của con đường ấy là hồng đầu thuyền (紅頭船): những chiếc thuyền buồm gỗ mũi sơn đỏ, chở hàng giữa Triều Sán và các cảng Đông Nam Á, nhất là chở gạo từ Xiêm (Thái Lan) về. Ngày nay hình chiếc thuyền mũi đỏ vẫn xuất hiện trong trang trí hội quán và đồ lưu niệm của người Triều Châu khắp nơi.
Tiếng Triều Châu và chữ "Tiều" trong tiếng Việt
Tiếng Triều Châu thuộc nhóm Mân Nam, gần với tiếng Phúc Kiến hơn là với tiếng Quảng. Nó có nhiều thanh điệu, giữ nhiều âm cổ, và người Triều Châu ở các nơi vẫn hiểu nhau dù giọng mỗi vùng hơi khác. Người Triều Châu ở Thái Lan, Campuchia, Việt Nam lâu ngày cũng vay thêm từ tiếng bản địa, nên tiếng Triều Châu ở Sóc Trăng có những từ mà người ở quê gốc không dùng.
Ở Nam Bộ, "Tiều" là cách gọi người Triều Châu, gần với cách đọc chữ Triều của chính họ. Chữ này có mặt trong đời sống quen đến mức ít ai để ý: "người Tiều", "nói tiếng Tiều", "chùa Tiều" (chỉ miếu, hội quán của người Triều Châu). Nó mang sắc thái thân quen, không chê bai.
Một số từ trong tiếng Việt Nam Bộ thường được giải thích là đi vào qua tiếng Triều Châu, ví dụ hủ tiếu (gần âm Triều Châu của 粿條) hay bánh pía. Ở Thái Lan cũng vậy, món mì phở gạo phổ biến nhất mang một cái tên gần với âm Triều Châu của chính chữ 粿條, cho thấy cùng một món đã theo người Triều Châu đi khắp vùng.
Ở miền Tây, nhiều người Triều Châu sống xen với người Khmer và người Kinh nên nói được cả ba thứ tiếng. Một ông cụ bán tạp hoá ở chợ quê Sóc Trăng cũ có thể chào khách Khmer bằng tiếng Khmer, nói tiếng Việt với khách Kinh và nói tiếng Tiều với con cháu, một hình ảnh từng rất quen thuộc ở vùng này.
Ở các thành phố, tiếng Triều Châu lùi dần nhanh hơn: con cháu học tiếng Phổ thông ở lớp thêm, nói tiếng Việt ở trường, và tiếng Tiều chỉ còn trong những câu xưng hô, mắng yêu của ông bà mà các cháu nghe hiểu nhưng ít khi nói lại.
Người Triều Châu ở đâu trên thế giới
Thái Lan. Người Triều Châu là nhóm đông nhất trong cộng đồng gốc Hoa ở Thái Lan. Khu Yaowarat ở Bangkok là phố người Hoa lớn, nhiều tiệm vàng, tiệm thuốc, quán ăn của các gia đình gốc Triều Châu. Phần lớn đã hoà nhập sâu, mang họ Thái, nói tiếng Thái.
Campuchia. Ở Phnom Penh và các tỉnh, người Triều Châu cũng là nhóm người Hoa đông nhất, giữ hội quán và trường dạy tiếng Hoa.
Miền Tây Nam Bộ và TP.HCM. Sóc Trăng cũ (nay thuộc Cần Thơ), Bạc Liêu cũ (nay thuộc Cà Mau), Trà Vinh cũ (nay thuộc Vĩnh Long), Rạch Giá (nay thuộc An Giang) có cộng đồng Triều Châu lâu đời. Ở Chợ Lớn, người Triều Châu là một trong hai nhóm đông nhất.
Singapore và Malaysia. Ở Singapore, người Triều Châu là nhóm đông thứ hai sau người Phúc Kiến. Ở Malaysia họ đông ở một số vùng như Johor, Penang.
Pháp và các nước phương Tây. Nhiều gia đình Triều Châu từ Việt Nam, Campuchia, Lào định cư ở Pháp, Úc, Mỹ, Canada. Khu quận 13 Paris có nhiều hội đoàn và quán ăn của người Hoa gốc Đông Dương, trong đó người Triều Châu chiếm phần lớn.
Nghề quen: từ ruộng lúa đến chành gạo
Ở miền Tây Nam Bộ, người Triều Châu có mặt trong mọi khâu của nghề lúa gạo: làm ruộng, xay xát, chành gạo, chở ghe, buôn bán gạo lên Chợ Lớn. Sự kết nối ấy có gốc từ quê: vùng Triều Sán thiếu gạo, thương nhân Triều Châu từ lâu đã quen buôn gạo từ Xiêm và các vùng châu thổ phương Nam.
Nhiều gia đình Triều Châu ở miền Tây cũng làm vườn, trồng màu, làm bánh, lạp xưởng, nước tương, mở tiệm tạp hoá ở chợ quê. Bánh pía Sóc Trăng là sản phẩm nổi tiếng nhất của các lò bánh Triều Châu ở vùng này, được giới thiệu kỹ ở các trang chuyên về Sóc Trăng.
Ở Thái Lan, người Triều Châu tham gia sâu vào thương mại lúa gạo, ngân hàng, bán lẻ trong suốt thế kỷ 20. Điều này thường được giải thích bằng mạng lưới đồng hương, tín dụng trong hội và tuyến thuyền buồm quen thuộc, chứ không phải một tố chất bẩm sinh nào. Nghề của một nhóm người do hoàn cảnh lịch sử và mạng lưới quyết định nhiều hơn là do dòng máu.
Ngày nay con cháu người Triều Châu ở miền Tây đi học đại học, làm việc ở thành phố, đi nước ngoài; nhiều chành gạo, lò bánh gia đình đã chuyển sang hình thức công ty hoặc đóng cửa khi không có người nối nghề.
Dấu hiệu văn hoá Triều Châu dễ nhận ra
Những nét dưới đây được người Triều Châu khắp nơi coi là của mình. Chúng được mô tả như di sản và nếp sinh hoạt.
- Trà công phu (工夫茶): ấm đất nhỏ, ba chén nhỏ đặt sát nhau, rót vòng qua lại cho đều nước. Trà uống đậm, nóng, nhiều lượt, mời khách là phép lịch sự đầu tiên. Ở nhà người Triều Châu, bộ ấm chén thường đặt sẵn trên bàn tiếp khách.
- Triều kịch (潮劇): loại hình sân khấu hát bằng tiếng Triều Châu, giọng cao, nhạc có đàn dây và bộ gõ riêng, từng có gánh hát ở Chợ Lớn và Bangkok. Ở Singapore, các sân khấu dựng tạm dịp tháng Bảy âm lịch vẫn có tiết mục Triều kịch.
- Khảm sành và gỗ chạm thếp vàng trên mái và trong hội quán: kỹ thuật ghép mảnh sứ màu thành hình rồng, hoa, chim là nét đặc trưng của thợ Triều Sán.
- Cháo trắng ăn với đồ mặn: nồi cháo loãng hạt gạo còn nguyên, ăn với cải mặn, củ cải muối (xá bấu), trứng muối, cá kho. Đây là bữa ăn thường ngày, không phải món đãi khách.
- Các món kho và bò viên: ngỗng kho, vịt kho theo lối Triều Châu, bò viên và lẩu bò kiểu Sán Đầu đã theo người Triều Châu sang nhiều nước.
- Múa anh ca (英歌舞): điệu múa tập thể của đàn ông vùng Triều Sán, cầm gậy ngắn gõ nhịp, mặt vẽ phấn màu, thường diễn dịp Tết Nguyên Tiêu ở quê gốc và ở một số cộng đồng hải ngoại.
Phần món ăn được bàn chi tiết ở chuyên mục ẩm thực; phần lễ Tết ở chuyên mục phong tục của trang.
Những hiểu lầm hay gặp về người Triều Châu
Triều Châu và Sán Đầu là hai nhóm người khác nhau. Không. Triều Châu và Sán Đầu là hai thành phố trong cùng một vùng văn hoá Triều Sán. Người ở Sán Đầu, Yết Dương, Triều Dương đều tự nhận là người Triều Châu và nói tiếng Triều Châu.
Tiếng Triều Châu là tiếng Quảng nói giọng khác. Không. Tiếng Triều Châu thuộc nhóm Mân Nam, gần tiếng Phúc Kiến; tiếng Quảng thuộc nhóm Việt (Yue). Người chỉ biết tiếng Quảng nghe tiếng Triều Châu gần như không hiểu.
Người Triều Châu ở miền Tây ai cũng buôn bán. Nhiều gia đình Triều Châu ở miền Tây làm ruộng, trồng màu, nuôi heo, làm thuê ở lò bánh, xưởng xay. Hình ảnh ông chủ chành gạo chỉ là một phần của cộng đồng.
Người gốc Triều Châu ở Thái Lan vẫn là "người Hoa" như ở Chợ Lớn. Ở Thái Lan, phần lớn con cháu người Triều Châu đã mang họ Thái, nói tiếng Thái, tự nhận là người Thái gốc Hoa. Mức hoà nhập ở đó sâu hơn nhiều so với người Hoa ở Chợ Lớn.
Bánh pía là món của mọi người Hoa. Bánh pía ở Nam Bộ gắn với các lò bánh Triều Châu ở vùng Sóc Trăng cũ. Các nhóm người Hoa khác có loại bánh nướng, bánh hấp riêng của mình.
Người Triều Châu khắp nơi giữ mối liên hệ thế nào
Hội đồng hương Triều Châu có mặt ở hầu hết các thành phố có người Triều Châu: Bangkok, Phnom Penh, Singapore, Kuala Lumpur, Hồng Kông, Paris, Sydney, Melbourne, Toronto. Từ cuối thế kỷ 20, các hội này luân phiên tổ chức những kỳ đại hội người Triều Châu quốc tế, nơi đại diện các nước gặp nhau, giới thiệu ẩm thực, văn nghệ, hoạt động khuyến học.
Với một gia đình người Triều Châu ở miền Tây có con cháu ở Pháp, Úc, hội đồng hương ở nơi con cháu sống là chỗ để tìm người cùng quê, tìm lớp tiếng Triều Châu cho cháu, hay hỏi về làng gốc bên kia. Nhiều hội có ban văn hoá giữ sách về lịch sử hội và danh sách hội viên đời trước.
Ví dụ giả định: một bạn trẻ ở Melbourne có bà ngoại người Triều Châu từ Bạc Liêu cũ. Bạn không nói được tiếng Triều Châu, nhưng nhớ mùi trà đậm bà pha và bộ chén nhỏ trên bàn. Qua hội đồng hương ở Melbourne, bạn tìm được một lớp hát Triều kịch cho người lớn tuổi, và đó là nơi bạn nghe lại thứ tiếng bà từng nói. Những sợi dây như vậy giữ cho cộng đồng không đứt dù đã ba, bốn đời.
Câu hỏi thường gặp
Người Triều Châu có phải người Quảng Đông không?
Quê người Triều Châu nằm trong tỉnh Quảng Đông, nhưng họ là nhóm riêng, nói tiếng Triều Châu thuộc nhóm Mân Nam, khác hẳn tiếng Quảng. Người Hoa không gọi người Triều Châu là "người Quảng"; chữ đó chỉ dùng cho nhóm nói tiếng Quảng ở châu thổ Châu Giang.
Vì sao người Triều Châu đông ở miền Tây Nam Bộ?
Người Triều Châu đến miền Tây từ thế kỷ 18–19 theo đường thuyền buồm, nhiều người làm ruộng, buôn gạo, mở tiệm ở chợ quê. Vùng đất mới nhiều ruộng, gần các tuyến buôn gạo quen thuộc của họ, và mạng lưới đồng hương kéo thêm người đến sau.
Tiếng Triều Châu và tiếng Phúc Kiến nói chuyện được với nhau không?
Hai tiếng cùng nhóm Mân Nam nên hiểu được một phần, nhất là từ thông dụng, nhưng khác nhau ở phát âm, thanh điệu và nhiều từ. Người nói hai tiếng này giao tiếp được ở mức đơn giản; muốn nói chuyện sâu thì thường phải chuyển sang một ngôn ngữ chung khác.
Trà công phu Triều Châu khác cách uống trà thông thường ở điểm nào?
Trà công phu dùng ấm đất rất nhỏ, chén nhỏ, nhiều trà, hãm nhanh và rót nhiều lượt, nên nước trà đậm và nóng. Người pha rót vòng qua các chén cho đều nước. Cách uống này gắn với việc tiếp khách và trò chuyện lâu, không phải uống cho đỡ khát.
Người Triều Châu ở Thái Lan còn nói tiếng Triều Châu không?
Thế hệ lớn tuổi và một số gia đình còn nói, nhất là ở Bangkok. Phần lớn con cháu đã nói tiếng Thái là chính, mang họ Thái, chỉ còn giữ vài từ xưng hô, món ăn và lễ Tết. Một số người trẻ học tiếng Phổ thông thay vì tiếng Triều Châu.
Muốn tìm quê gốc Triều Châu của ông bà thì bắt đầu từ đâu?
Hãy tìm tên huyện quê trên bài vị, bia mộ, gia phả hoặc giấy tờ cũ, như Triều An, Phổ Ninh, Trừng Hải. Sau đó hỏi hội quán, hội đồng hương Triều Châu nơi gia đình từng sinh hoạt. Chuyên mục họ tên và gia phả của trang có bài hướng dẫn chi tiết hơn.