Muốn tìm họ hàng người Hoa ở nước ngoài, nên bắt đầu bằng một "thẻ tìm người" ghi tên chữ Hán, các dạng phiên âm, quê quán, chữ lót, năm sinh và nơi ở cuối cùng biết được, rồi hỏi lần lượt hội đồng hương đúng huyện quê, hội họ của họ mình, hội cựu học sinh trường Hoa văn và các nhóm trên mạng xã hội của cộng đồng nơi người đó sống. Các tổ chức này tồn tại chính là để giữ mối giữa người cùng quê, cùng họ, và nhiều nơi vẫn hoạt động sau hàng trăm năm.
Tỷ lệ tìm được phụ thuộc nhiều vào chất lượng thông tin ban đầu. Bài này hướng dẫn soạn thẻ tìm người, giới thiệu từng loại tổ chức, các kênh còn hiệu quả, cách liên lạc khi tìm thấy và những dấu hiệu lừa đảo cần tránh. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Soạn "thẻ tìm người" trước khi hỏi ai
Một tờ thông tin gọn, chính xác giúp người được nhờ tìm làm việc nhanh hơn rất nhiều. Nên có đủ các mục:
- Tên chữ Hán của người cần tìm và của cha mẹ, vợ chồng người đó nếu biết.
- Tên Hán Việt, tên gọi ở nhà, và các dạng phiên âm theo phương ngữ, theo nước mà người đó sang.
- Quê quán bằng chữ Hán, ghi tới tên huyện và tên làng nếu có; nhóm phương ngữ của gia đình.
- Chữ lót theo đời của người đó và của đời trên, đời dưới.
- Năm sinh hoặc khoảng tuổi, năm rời Việt Nam, nơi ở cuối cùng biết được, nghề nghiệp, trường đã học.
- Một hai tấm ảnh cũ, và tên những người thân mà người đó chắc chắn còn nhớ, như tên cha mẹ, tên anh chị em.
- Thông tin liên lạc của người đi tìm, qua một kênh riêng, không đưa địa chỉ nhà lên bài đăng công khai.
Thẻ nên có cả bản chữ Hán và bản tiếng Việt, nếu tìm ở nước nói tiếng Anh thì thêm bản tiếng Anh. Với người lớn tuổi ở hội quán, bản chữ Hán thường là bản duy nhất họ đọc.
Những tổ chức nên hỏi
Hội đồng hương (同鄉會). Tập hợp người cùng một huyện hoặc một vùng quê, như hội người Tân Hội, hội người Triều An, hội người Văn Xương. Người trong hội thường biết nhau qua nhiều đời, và nhiều hội có sổ hội viên, sổ tang, sổ hỷ ghi tên chữ Hán.
Hội họ, tông thân hội (宗親會). Tập hợp người cùng họ, không kể quê. Có hội gộp nhiều họ có liên hệ truyền thống, như hội Long Cương của bốn họ Lưu, Quan, Trương, Triệu có mặt ở nhiều Chinatown. Ở Penang, các kongsi của từng họ như Khoo Kongsi là dạng tổ chức họ lâu đời nổi tiếng.
Hội quán theo bang và các hội tổng. Ở Việt Nam, các hội quán theo năm nhóm phương ngữ vẫn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng. Ở Singapore, Malaysia có liên hiệp các hội họ và hội đồng hương, đầu mối để hỏi nhiều hội cùng lúc. Ở San Francisco có hội Trung Hoa tổng hội quán lập từ thế kỷ 19.
Hội cựu học sinh trường Hoa văn. Nhiều người Hoa từ Việt Nam sang Mỹ, Úc, Canada, Pháp lập hội cựu học sinh theo trường cũ ở Chợ Lớn và các tỉnh. Nếu biết người cần tìm học trường nào, đây thường là kênh nhanh nhất.
Hội người Hoa gốc Việt ở nước sở tại. Nhiều gia đình người Hoa từ Việt Nam đã định cư ở Mỹ, Úc, Pháp, Canada và lập hội tương trợ riêng, sinh hoạt quanh các khu như Cabramatta ở Sydney hay quận 13 ở Paris.
Đặc san, báo cộng đồng và mạng xã hội
Các hội đồng hương, hội họ lớn thường in đặc san kỷ niệm năm năm hoặc mười năm một lần, trong đó có danh sách hội viên, ảnh các buổi họp mặt, tin hỷ tin tang. Thư viện của hội, hoặc chính người lớn tuổi trong hội, hay còn giữ các số cũ. Lật đặc san có tên chữ Hán là cách tìm người rất hiệu quả, vì tên được in đúng chữ.
Báo tiếng Hoa ở Singapore, Malaysia, Hồng Kông, Mỹ, Úc từng có mục nhắn tin tìm người, và mục cáo phó liệt kê đủ con cháu. Một bản cáo phó cho biết rất nhiều: tên chữ Hán, quê, tên vợ chồng con cái, và nơi các con đang sống. Nhiều kho báo cũ đã được số hoá và tra được theo chữ Hán.
Trên mạng xã hội, các nhóm của người cùng quê, cùng trường, cùng phố cũ ở Chợ Lớn hay ở các tỉnh là nơi người lớn tuổi hay vào xem ảnh xưa. Bài đăng tìm người nên ngắn, có ảnh cũ, có tên chữ Hán, có quê, và không đưa thông tin riêng tư của người còn sống bên mình. Ví dụ giả định: một bài đăng kèm ảnh lớp học năm xưa và tên trường cũ được một người ở Toronto nhận ra bạn học cùng lớp, từ đó nối lại được với gia đình người cần tìm sau ba tuần.
Những trường hợp dễ bỏ sót khi tìm
Phụ nữ đã lấy chồng. Ở nhiều nước phương Tây, phụ nữ lấy chồng thường đổi sang họ chồng trên giấy tờ. Ở Hồng Kông theo lối cũ, phụ nữ có chồng có khi đặt họ chồng trước họ mình, như 陳李美玲, tức họ Trần của chồng đứng trước họ Lý của bà. Tìm một bà cô chỉ theo họ cha đẻ có thể không ra.
Con nuôi và người đổi họ. Có người được nhận làm con nuôi trong họ khác, có người theo họ mẹ, có người đổi họ khi nhập tịch. Lời kể của người già về những chuyện này rất quý, dù nhiều gia đình ngại nhắc.
Người đã sang nước thứ ba. Một người rời Việt Nam sang Hồng Kông rồi sang Canada, hoặc sang Malaysia rồi sang Úc, để lại dấu vết ở cả hai nơi. Hội đồng hương ở nơi dừng chân đầu tiên có khi còn biết người ấy đi đâu tiếp.
Đời con cháu sinh ở nước ngoài. Con cháu đời thứ hai, thứ ba có thể không còn tên chữ Hán trong giấy tờ và không sinh hoạt hội quán. Tìm qua cha mẹ, ông bà của họ trong cộng đồng thường nhanh hơn tìm trực tiếp.
Người đã mất. Nhiều cuộc tìm kết thúc ở một bia mộ hay một bản cáo phó. Đó vẫn là kết quả quý: cáo phó và bia cho biết con cháu của người ấy, tức những người họ hàng còn sống để tìm tiếp.
Khi tìm thấy: xác minh và liên lạc thế nào
Khi có người báo "có lẽ là họ hàng bạn", đừng vội gửi ảnh gia đình hay thông tin riêng. Trước hết xác minh bằng những chi tiết mà chỉ người trong nhà mới biết: tên chữ Hán của cha mẹ người đó, chữ lót đời trên, tên làng quê, tên một người họ hàng chung. Hai bên cùng đối chiếu, không bên nào chỉ hỏi mà không trả lời.
Lần liên lạc đầu tiên nên nhẹ nhàng, qua người trung gian nếu có, nhất là khi gia đình đã xa cách nhiều năm vì những hoàn cảnh riêng. Có gia đình mừng rỡ, có gia đình cần thời gian, và cũng có trường hợp người được tìm không muốn liên lạc; tôn trọng điều đó là cách giữ cửa mở cho sau này.
Khi đã nhận ra nhau, nên trao đổi tư liệu để cả hai bên cùng có bức tranh đầy đủ hơn: ảnh cũ, bản gia phả, bia mộ, bảng phả hệ. Thường mỗi bên giữ một nửa câu chuyện, và chỉ khi ghép lại mới biết vì sao hai nhánh tách nhau, ai đã đi đâu, năm nào. Nên thống nhất trước với nhau phần nào được chia sẻ rộng trong họ, phần nào chỉ để trong gia đình, nhất là ảnh và thông tin của người còn sống.
Dấu hiệu lừa đảo cần cảnh giác
Chuyện tìm họ hàng đi kèm cảm xúc mạnh, nên dễ bị lợi dụng. Một số dấu hiệu đáng ngờ:
- Người lạ nhận là họ hàng nhưng tránh trả lời các câu hỏi đối chiếu cụ thể, chỉ nói chung chung về "dòng họ lớn".
- Đề nghị chuyển tiền ngay để "làm thủ tục nhận thân", "chuộc gia phả", "tu sửa từ đường" trước khi có bất kỳ tư liệu nào.
- Hứa giúp nhận quốc tịch, nhận thừa kế, "hồi hương" nhanh chóng nhờ quan hệ họ hàng.
- Gửi đường dẫn lạ, yêu cầu cài ứng dụng, cung cấp mã xác thực hay ảnh giấy tờ tuỳ thân.
- Thúc ép quyết định gấp, bảo giữ bí mật với gia đình.
Các hội họ, hội đồng hương thật hầu như không thu tiền để tìm người; nếu có đóng góp, đó là phí hội viên hay quyên góp công khai có biên nhận. Khi nghi ngờ, hỏi lại hội qua kênh chính thức của hội, không qua người vừa liên lạc với mình. Người lớn tuổi trong nhà là đối tượng dễ bị nhắm tới nhất, nên con cháu nên dặn trước và cùng ông bà xem mọi lời nhận họ lạ.
Giữ mối sau khi đã nối lại
Tìm thấy họ hàng mới là bước đầu. Nhiều gia đình duy trì liên lạc bằng nhóm trò chuyện chung, gửi ảnh dịp Tết, hẹn gặp khi có người đi ngang qua thành phố của nhau. Những cuộc gặp nhỏ ấy giúp con cháu hai bên biết mặt nhau, điều mà các thế hệ trước không làm được.
Nếu hai nhánh cùng quan tâm, có thể cùng làm một bảng phả hệ chung, mỗi bên phụ trách nhánh của mình, quy ước chung về cách ghi tên chữ Hán và tên ở nước sở tại. Người trẻ ở hai bên thường là người làm việc này, còn người già cho thông tin.
Khi có dịp, các chuyến thăm nhau nên kèm việc cùng đi viếng mộ, thăm hội quán, đi qua con phố cũ mà ông bà từng sống. Với người trẻ lớn lên ở nước ngoài, nhìn tận mắt nơi ông bà từng buôn bán, học hành ở Chợ Lớn hay ở một thị xã miền Tây giúp họ hiểu gốc gác của mình hơn mọi câu chuyện kể. Ngược lại, người ở Việt Nam sang thăm họ hàng bên kia cũng thấy được cách một nhánh của nhà mình đã sống, làm ăn và giữ nếp ở một nơi rất khác. Hai nửa câu chuyện ghép lại thành lịch sử của cả dòng họ.
Cũng nên báo lại cho hội đồng hương hoặc hội họ đã giúp mình. Việc đó vừa là lời cảm ơn, vừa giúp hội cập nhật sổ sách, và biết đâu lại giúp một gia đình khác đang tìm đúng những người vừa được nối lại.
Câu hỏi thường gặp
Hội đồng hương có nhận tìm người cho người không phải hội viên không?
Phần lớn hội vẫn sẵn lòng giúp người cùng quê, nhất là khi người tìm đưa ra thông tin rõ ràng và có chữ Hán. Nên liên hệ qua kênh chính thức của hội, giới thiệu ngắn gọn, và kiên nhẫn vì công việc của hội do người tình nguyện làm.
Không biết quê ở huyện nào thì hỏi hội nào?
Khi đó hỏi hội họ của họ mình và hội quán theo nhóm phương ngữ của gia đình. Hội họ không cần biết quê, còn hội quán theo nhóm có thể giới thiệu sang hội đồng hương cụ thể khi đã đoán được vùng.
Người cần tìm đã đổi tên tiếng Anh thì có tìm được không?
Vẫn tìm được nếu có tên chữ Hán và quê, vì trong cộng đồng và trong hội, người ta vẫn biết nhau theo tên chữ Hán. Hồ sơ hội viên, cáo phó, thiệp cưới thường in cả tên chữ Hán bên cạnh tên tiếng Anh.
Có nên đăng ảnh và tên người cần tìm lên mạng công khai không?
Có thể đăng ảnh cũ và tên của người cần tìm, nhưng không nên đăng địa chỉ, số giấy tờ hay thông tin của người còn sống bên mình. Nên đăng vào nhóm đúng cộng đồng, đúng quê, đúng trường, thay vì nhóm chung đông người.
Tìm thấy họ hàng rồi có giúp được việc bảo lãnh sang nước đó không?
Quan hệ họ hàng xa thường không phải là căn cứ để bảo lãnh. Các nước chỉ cho bảo lãnh theo những diện quan hệ gần, theo luật di trú của nước đó. Phần chứng minh quan hệ khi tên khác nhau giữa các giấy tờ được bàn ở danh mục giấy tờ của trang.
Mất bao lâu mới có hồi âm từ hội đồng hương ở nước ngoài?
Không có con số chung. Có khi vài ngày nếu người trong hội nhận ra ngay, có khi nhiều tháng nếu phải hỏi qua các hội khác. Nên ghi lại ngày đã liên hệ, nhắc lại nhẹ nhàng sau một thời gian, và hỏi song song nhiều kênh.