Năm 1848 người ta tìm thấy vàng ở California, năm 1851 tìm thấy vàng ở Victoria (Úc). Tin này lan về vùng Châu thổ Châu Giang qua Hồng Kông và kéo theo những đoàn người Hoa đầu tiên sang Mỹ, Úc, rồi Canada. Người Hoa gọi San Francisco là Cựu Kim Sơn (núi vàng cũ) và Melbourne là Tân Kim Sơn (núi vàng mới); hai cái tên ấy vẫn được dùng đến hôm nay.
Từ mỏ vàng, nhiều người chuyển sang làm đường sắt, giặt là, nấu ăn, trồng rau, đánh cá, và lập nên những phố người Hoa đầu tiên ở phương Tây. Bài này đi qua ba nơi, ai đi, họ làm gì, và những gì người đến thăm hôm nay còn thấy được.
Hai chữ Kim Sơn
Khi tin vàng California lan về Hồng Kông và các huyện quanh Quảng Châu, người ta gọi vùng đất ấy là Kim Sơn, tức núi vàng. Thành phố cảng San Francisco, nơi tàu cập bến, trở thành cửa ngõ của Kim Sơn. Vài năm sau, vàng được tìm thấy ở bang Victoria của Úc, và Melbourne được gọi là Tân Kim Sơn; từ đó San Francisco thành Cựu Kim Sơn để phân biệt. Chữ 舊金山 Cựu Kim Sơn đến nay vẫn là tên tiếng Hoa thông dụng của San Francisco.
Với người ở quê, "đi Kim Sơn" không chỉ là đi đào vàng mà là đi làm ăn ở bờ bên kia Thái Bình Dương nói chung. Người đi về được gọi là "khách Kim Sơn", và trong nhiều làng quê Quảng Đông, những ngôi nhà xây bằng tiền gửi từ Kim Sơn được gọi là nhà Kim Sơn.
Cần nhớ rằng phần lớn người đi không giàu lên nhờ vàng. Khi họ đến, nhiều bãi vàng dễ đã có người khai thác; người Hoa thường nhận làm lại những bãi người khác đã bỏ, kiên nhẫn đãi phần còn sót, hoặc chuyển sang các nghề phục vụ dân mỏ. Hình ảnh "núi vàng" là lời rủ rê, còn đời thật là lao động nặng và xa nhà.
Người Tứ Ấp: một vùng quê nhỏ, một cộng đồng lớn
Phần lớn người Hoa sang Mỹ, Canada, Úc thế kỷ 19 đến từ một vùng khá nhỏ ở phía tây nam Châu thổ Châu Giang, tỉnh Quảng Đông. Đó là vùng Tứ Ấp gồm bốn huyện Đài Sơn, Tân Hội, Khai Bình, Ân Bình; cùng với vùng Tam Ấp quanh Quảng Châu và vùng Hương Sơn (nay là Trung Sơn).
Vì sao một vùng nhỏ lại có nhiều người đi như vậy? Đất ít, người đông, và Hồng Kông ở gần nên tin tức, tàu bè, người tuyển mộ đến nhanh. Khi đã có vài người đi trước, họ gửi tiền, gửi thư về và đưa họ hàng, người làng sang theo. Người đi theo dây họ hàng, làng xóm, nên cả một làng có thể có hàng chục người ở cùng một thị trấn bên Mỹ.
Hệ quả còn thấy đến tận thế kỷ 20: tiếng Đài Sơn, một phương ngữ Quảng Đông khác khá xa tiếng Quảng chuẩn ở Quảng Châu, Hồng Kông, từng là tiếng chung của các phố người Hoa ở Mỹ, Canada. Nhiều từ tiếng Anh gốc Hoa thời ấy mang dấu cách đọc Đài Sơn, và nhiều gia đình người Hoa Mỹ lâu đời đến nay vẫn nhận quê ở Đài Sơn.
California: từ bãi vàng đến phố người Hoa
Những năm đầu thập niên 1850, người Hoa đến California mỗi năm hàng nghìn người. Họ đi vào vùng chân núi Sierra Nevada đào vàng, sống thành trại nhỏ theo nhóm đồng hương. Khi vàng cạn, nhiều người chuyển sang làm nghề khác: mở tiệm giặt là, nấu ăn cho trại mỏ, trồng rau, đánh bắt tôm cá ven vịnh San Francisco, làm công ở trang trại, xây đê ở vùng châu thổ sông Sacramento.
Ở San Francisco, phố người Hoa hình thành quanh khu đường Dupont (nay là Grant Avenue) từ đầu thập niên 1850. Người mới đến được đón ở đây, tìm việc qua hội quán của huyện mình. Các hội quán theo huyện về sau liên kết lại thành Trung Hoa hội quán, tiếng Anh quen gọi là Sáu Công ty, lo việc chung cho cả cộng đồng: giải quyết tranh chấp, đón người mới, lo đưa hài cốt về quê.
Phố người Hoa San Francisco ngày nay là một trong những phố người Hoa lâu đời và lớn nhất ở Bắc Mỹ. Đi dọc Grant Avenue và các hẻm bên cạnh vẫn thấy hội quán, miếu, trường dạy chữ của các hội họ, hội đồng hương. Nhiều hội quán ấy vẫn giữ sổ sách, ảnh cũ và bia ghi tên người đóng góp từ thế kỷ 19.
Đường sắt xuyên lục địa và dãy Sierra Nevada
Năm 1863, công ty đường sắt Central Pacific bắt đầu làm tuyến từ Sacramento về phía đông để nối với tuyến Union Pacific từ phía đông sang. Đoạn khó nhất là vượt dãy Sierra Nevada với vách đá, hẻm sâu và tuyết dày mùa đông. Thiếu người làm, công ty bắt đầu thuê người Hoa từ năm 1865, rồi tuyển thêm cả từ Quảng Đông sang.
Theo nghiên cứu của dự án về công nhân đường sắt người Hoa ở Bắc Mỹ tại Đại học Stanford, lúc cao điểm có khoảng mười nghìn đến hơn mười nghìn người Hoa làm cho Central Pacific, chiếm phần lớn lực lượng lao động của công ty. Họ đục đá làm hầm, đắp nền, đặt ray, làm việc cả qua mùa đông trong tuyết. Nhiều người chết vì tai nạn nổ mìn, lở đá, tuyết lở; con số chính xác đến nay không ai biết.
Ngày 10 tháng 5 năm 1869, hai tuyến gặp nhau ở Promontory Summit, bang Utah. Trong nhiều thập kỷ, đóng góp của công nhân người Hoa ít được nhắc đến trong các lễ kỷ niệm. Năm 2014, Bộ Lao động Mỹ đưa công nhân đường sắt người Hoa vào Đại sảnh Danh dự Lao động, và dịp kỷ niệm 150 năm vào năm 2019 có nhiều con cháu của họ tham dự.
Canada: từ sông Fraser đến tuyến Canadian Pacific
Năm 1858, vàng được tìm thấy ở sông Fraser, vùng British Columbia ngày nay. Người Hoa từ California và từ Hồng Kông đổ về, đi ngược sông vào các bãi vàng, rồi lên vùng Cariboo nơi có thị trấn mỏ Barkerville. Phố người Hoa ở Victoria, thủ phủ British Columbia, hình thành từ thời này và được xem là phố người Hoa lâu đời nhất Canada.
Từ năm 1880 đến 1885, đoạn tuyến đường sắt Canadian Pacific qua dãy núi ở British Columbia được làm với sức lao động của khoảng mười lăm nghìn công nhân người Hoa, phần lớn tuyển từ Quảng Đông và từ California. Đoạn đường dọc hẻm sông Fraser rất hiểm trở, nhiều người chết vì tai nạn, bệnh tật và rét. Đinh cuối cùng của tuyến được đóng ngày 7 tháng 11 năm 1885 tại Craigellachie.
Sau khi tuyến đường xong, nhiều công nhân ở lại, mở tiệm giặt, tiệm ăn, trồng rau, làm công ở các thị trấn dọc tuyến. Hầu như thị trấn nhỏ nào ở miền tây Canada thời ấy cũng có một tiệm ăn của người Hoa. Phố người Hoa ở Vancouver lớn lên trong giai đoạn này và đến nay vẫn là một trong những phố người Hoa lớn của Bắc Mỹ.
Úc: bãi vàng Victoria và Tân Kim Sơn
Năm 1851, vàng được tìm thấy ở Victoria. Người Hoa từ các huyện Tứ Ấp, Tam Ấp đến các bãi vàng quanh Ballarat, Bendigo, Castlemaine, đông nhất vào cuối thập niên 1850, có lúc lên tới vài chục nghìn người. Họ sống trong các trại người Hoa riêng, có người đứng đầu, có miếu, có tiệm thuốc, và làm lại những bãi người khác bỏ bằng cách đãi kỹ phần đất còn vàng.
Ở Melbourne, phố người Hoa quanh đường Little Bourke hình thành từ thập niên 1850, khi người đi mỏ ghé qua mua đồ, nghỉ chân. Phố này thường được nhắc là một trong những phố người Hoa có tuổi đời liên tục lâu nhất ở thế giới phương Tây.
Bendigo giữ nhiều dấu vết nhất: bảo tàng Rồng Vàng kể lịch sử người Hoa ở bãi vàng, một miếu cổ của người Hoa, và cuộc diễu hành dịp lễ Phục sinh hằng năm có đội múa rồng của cộng đồng. Con rồng Loong của Bendigo, đưa về từ năm 1892, được xem là một trong những con rồng múa cổ nhất còn giữ được. Sau thời vàng, nhiều người Hoa ở Úc chuyển sang trồng rau, làm đồ gỗ, buôn bán, mở tiệm ăn ở các thị trấn.
Đi xem dấu vết Kim Sơn hôm nay
Phố người Hoa San Francisco. Đi bộ dọc Grant Avenue và các hẻm phía trong; bảo tàng của Hội Lịch sử người Hoa ở Mỹ đặt tại khu này có nhiều hiện vật về thời mỏ vàng, đường sắt. Nên đi buổi sáng ngày thường, khi các hội quán còn mở cửa.
Tuyến đường sắt qua Sierra Nevada. Một số đoạn hầm và tường đá do công nhân người Hoa làm vẫn nhìn thấy được quanh đèo Donner, có lối đi bộ. Đi mùa hè, mang đủ nước, và tôn trọng các khu được rào bảo vệ.
Barkerville và phố người Hoa Victoria ở Canada. Barkerville là thị trấn mỏ cũ được giữ làm di tích, có khu nhà của người Hoa. Ở Victoria, con hẻm hẹp Fan Tan Alley và các hội quán cũ là nơi dễ hình dung đời sống thế kỷ 19.
Bendigo và Ballarat ở Úc. Bảo tàng Rồng Vàng ở Bendigo và các khu bãi vàng cũ quanh Ballarat có trưng bày về trại người Hoa. Dịp lễ Phục sinh ở Bendigo có diễu hành rồng, nên đặt chỗ ở sớm.
Điêu lâu Khai Bình ở Quảng Đông. Với người có quê ở Tứ Ấp, đây là nơi thấy rõ nhất phía bên kia của câu chuyện: làng quê đã thay đổi thế nào nhờ tiền của người đi Kim Sơn gửi về.
Tiền gửi về và những tháp canh ở Khai Bình
Người đi Kim Sơn gửi tiền về quê đều đặn, và tiền ấy làm thay đổi bộ mặt làng quê Tứ Ấp. Ở Khai Bình, từ cuối thế kỷ 19 đến những năm 1930, các gia đình có người ở Mỹ, Canada, Úc dựng hàng loạt nhà tháp nhiều tầng gọi là điêu lâu, vừa để ở vừa để phòng lũ và trộm cướp. Kiến trúc điêu lâu trộn lẫn mái kiểu Hoa với cột, vòm, ban công học từ những ngôi nhà chủ nhà thấy ở nước ngoài.
Năm 2007, quần thể Điêu lâu và làng Khai Bình được UNESCO công nhận là Di sản Văn hoá Thế giới, như một chứng tích của mối dây giữa làng quê và người đi xa. Đài Sơn cũng có tuyến đường sắt riêng do người Hoa ở Mỹ góp vốn xây đầu thế kỷ 20, nhiều trường học, thư viện do kiều bào đóng góp.
Với người Hoa ở Việt Nam, câu chuyện Kim Sơn thoạt nghe xa, nhưng mô hình thì quen: người đi trước kéo người đi sau, tiền gửi về dựng nhà ở quê, hội quán theo huyện lo việc chung. Ở Mỹ, Canada, Úc hôm nay, những phố người Hoa lâu đời ấy lại đón thêm người Hoa gốc Việt, gốc Malaysia, gốc Hồng Kông đến sau, tạo nên những lớp người chồng lên nhau trong cùng một con phố.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Hoa gọi San Francisco là Cựu Kim Sơn?
Ban đầu người Hoa gọi California là Kim Sơn, tức núi vàng, sau khi tìm thấy vàng năm 1848. Khi vàng được tìm thấy ở Úc năm 1851, Melbourne được gọi là Tân Kim Sơn, nên San Francisco thành Cựu Kim Sơn để phân biệt. Tên này đến nay vẫn dùng trong tiếng Hoa.
Người Hoa đi Mỹ thế kỷ 19 phần lớn quê ở đâu?
Phần lớn quê ở vùng Tứ Ấp gồm Đài Sơn, Tân Hội, Khai Bình, Ân Bình, cùng vùng Tam Ấp và Hương Sơn ở tỉnh Quảng Đông. Đài Sơn đông nhất, nên tiếng Đài Sơn từng là tiếng chung của các phố người Hoa ở Mỹ.
Có bao nhiêu người Hoa làm đường sắt xuyên lục địa ở Mỹ?
Theo nghiên cứu của Đại học Stanford về công nhân đường sắt người Hoa, lúc cao điểm khoảng mười nghìn đến hơn mười nghìn người Hoa làm cho công ty Central Pacific, chiếm phần lớn lao động của công ty trên đoạn vượt dãy Sierra Nevada.
Phố người Hoa lâu đời nhất ở Canada là ở đâu?
Phố người Hoa ở Victoria, thủ phủ tỉnh British Columbia, hình thành từ cuối thập niên 1850 khi người Hoa đến các bãi vàng sông Fraser. Đây được xem là phố người Hoa lâu đời nhất Canada, nay vẫn còn các con hẻm, hội quán và trường học cũ.
Bendigo ở Úc có gì về người Hoa?
Bendigo có bảo tàng Rồng Vàng kể lịch sử người Hoa ở bãi vàng Victoria, một miếu cổ của người Hoa và đội múa rồng trong cuộc diễu hành dịp lễ Phục sinh. Con rồng Loong đưa về từ năm 1892 được giữ ở bảo tàng như một hiện vật quý.
Điêu lâu Khai Bình liên quan gì đến người Hoa ở nước ngoài?
Điêu lâu là những nhà tháp nhiều tầng ở Khai Bình, Quảng Đông, phần lớn xây bằng tiền người đi Mỹ, Canada, Úc gửi về, trong khoảng cuối thế kỷ 19 đến những năm 1930. Quần thể này được UNESCO công nhận là Di sản Văn hoá Thế giới năm 2007.