Giấy tờ cũ chữ Hán của gia đình người Hoa, như gia phả, văn tự mua bán nhà đất, giấy chứng sinh của nhà bảo sanh, giấy của hội quán, cần được chép lại, dịch nghĩa và chú thích bởi người đọc được chữ phồn thể viết tay; muốn nộp cho cơ quan thì bản dịch phải được công chứng hoặc chứng thực chữ ký người dịch.
Bản dịch chính xác không biến giấy cũ thành giấy hộ tịch. Với cơ quan di trú, gia phả hay bia mộ chỉ là bằng chứng phụ; với cơ quan đất đai, văn tự cũ là một chứng cứ về nguồn gốc đất được xem xét cùng các giấy khác. Phần dưới đi qua những chỗ khó khi dịch, quy trình từ bản gốc tới bản dịch nộp được, và cách giữ giấy cũ không hỏng thêm.
Những loại giấy chữ Hán còn gặp trong gia đình người Hoa
Mỗi gia đình giữ một ít, thường cất trong tủ thờ, rương gỗ hoặc hộp bánh cũ. Các loại hay gặp:
- Gia phả, tộc phả: ghi các đời, tên chữ Hán, tên tự, năm sinh mất theo can chi, nơi an táng, đôi khi có quê gốc tới cấp làng bên Quảng Đông, Phúc Kiến, Hải Nam.
- Bài vị và ảnh bia mộ: tên người mất, quê, năm mất, tên con cháu đứng lập. Bia mộ ở nghĩa trang do bang hội lập thường ghi cả tên quê gốc.
- Văn tự mua bán, cầm cố nhà đất: ở Hội An, Chợ Lớn, Mỹ Tho xưa có những văn tự viết chữ Hán hoặc song ngữ Hán – Việt, ghi người bán, người mua, ranh giới, đơn vị đo cũ, người làm chứng.
- Giấy chứng sinh của nhà bảo sanh, bệnh viện do cộng đồng lập: một số giấy thời trước có phần chữ Hán bên cạnh phần tiếng Việt hoặc tiếng Pháp.
- Giấy của hội quán, bang, hội đồng hương: giấy giới thiệu, sổ hội viên, biên nhận đóng góp, giấy báo tang.
- Hôn thư, thiệp cưới, thư nhà: ghi tên chữ Hán của cô dâu chú rể và hai họ, ngày cưới theo âm lịch.
Mỗi loại có giá trị khác nhau khi đem nộp. Một văn tự đất có thể là chứng cứ quan trọng; một bức thư nhà chủ yếu giúp xác nhận tên và quan hệ.
Vì sao giấy cũ chữ Hán khó dịch hơn giấy thường
Chữ phồn thể viết tay, chữ thảo. Người học tiếng Trung hiện đại quen chữ giản thể in, đọc chữ viết tay bằng bút lông của thế kỷ trước rất vất vả. Nhiều văn tự còn dùng chữ dị thể, tức cùng một chữ nhưng viết theo lối khác.
Cách ghi năm. Năm có thể ghi theo niên hiệu như Quang Tự, Tự Đức, Bảo Đại, hoặc chỉ ghi can chi như "năm Giáp Tý". Can chi lặp lại mỗi 60 năm, nên người dịch phải dựa vào bối cảnh để chọn đúng năm dương lịch.
Ngày âm lịch. Ngày tháng gần như luôn theo âm lịch. Bản dịch nên ghi nguyên ngày âm lịch, rồi ghi ngày dương lịch quy đổi trong ngoặc kèm chú thích "quy đổi", không tự thay hẳn.
Tên đất, đơn vị đo, chức danh cũ. Tên làng, tên phố, tên tổng đã đổi; đơn vị đo như mẫu, sào, thước, hoặc đơn vị riêng của nơi lập văn tự; chức danh như bang trưởng, lý trưởng. Người dịch cần chú thích chứ không "hiện đại hoá" tuỳ tiện.
Tên riêng đọc theo phương ngữ. Tên người trong gia phả có thể được gia đình gọi theo âm Quảng Đông hay Triều Châu, trong khi bản dịch phiên âm Hán Việt. Cần thống nhất trước với gia đình cách ghi tên trong bản dịch.
Từ bản gốc đến bản dịch nộp được: quy trình gợi ý
Quy trình dưới đây giúp bản dịch vừa chính xác vừa dùng được cho cơ quan. Mỗi bước tạo ra một sản phẩm riêng để gia đình lưu.
- Chụp hoặc quét bản gốc ở độ phân giải cao, đủ sáng, có thước đo bên cạnh. Ghi chú nguồn gốc: giấy của ai, cất ở đâu, ai giữ.
- Chép lại toàn văn bằng chữ Hán in (phiên chép), giữ nguyên chữ phồn thể, đánh dấu chữ không đọc được bằng ô vuông thay vì đoán.
- Phiên âm Hán Việt và dịch nghĩa sang tiếng Việt, hoặc sang ngôn ngữ của nước sẽ nộp. Tên riêng ghi phiên âm, kèm chữ Hán trong ngoặc ở lần xuất hiện đầu.
- Thêm phần chú thích: quy đổi năm, ngày; giải thích chức danh, đơn vị đo, địa danh cũ và tên mới tương ứng nếu biết.
- Đưa bản dịch cho người lớn tuổi trong nhà đọc lại phần tên người, tên quê. Họ thường phát hiện ra chỗ người dịch đọc nhầm tên quen thuộc của gia đình.
- Khi cần nộp, làm thủ tục công chứng bản dịch tại tổ chức hành nghề công chứng, hoặc chứng thực chữ ký người dịch tại cơ quan có thẩm quyền chứng thực, theo yêu cầu của nơi nhận.
Người dịch cho bước công chứng, chứng thực phải đáp ứng điều kiện của nơi đó về trình độ ngoại ngữ. Với chữ Hán cổ, người đủ điều kiện pháp lý chưa chắc đọc được chữ viết tay; có thể nhờ người am hiểu Hán Nôm làm bản phiên chép trước, rồi người dịch được công nhận đối chiếu và ký.
Ví dụ giả định: dịch một dòng gia phả
Giả sử một trang gia phả có dòng: 第三世 祖考 林公 諱德茂 生於光緒丙戌年三月初八日. Bản phiên chép giữ nguyên dòng chữ Hán này. Bản phiên âm Hán Việt là: "Đệ tam thế, tổ khảo Lâm công, huý Đức Mậu, sinh ư Quang Tự Bính Tuất niên tam nguyệt sơ bát nhật."
Bản dịch nghĩa: "Đời thứ ba, ông Lâm, tên huý là Đức Mậu, sinh ngày mùng 8 tháng 3 năm Bính Tuất, niên hiệu Quang Tự." Phần chú thích ghi: năm Bính Tuất niên hiệu Quang Tự tương ứng năm 1886; ngày mùng 8 tháng 3 là ngày âm lịch, quy đổi dương lịch để trong ngoặc và ghi "quy đổi, tham khảo". "Tổ khảo" là cách gọi kính người ông đã mất; "huý" là tên thật, phân biệt với tên tự, tên hiệu nếu có.
Ví dụ ngắn này cho thấy vì sao một bản dịch tốt có ba lớp. Lớp phiên chép giúp người khác kiểm lại chữ đã đọc đúng chưa. Lớp phiên âm cho thấy tên chính thức theo âm Hán Việt, khớp với cách giấy tờ Việt Nam ghi họ tên. Lớp chú thích giải quyết niên hiệu, âm lịch và thuật ngữ, để cán bộ nước ngoài không phải tự đoán. Nếu thiếu lớp chú thích, câu "năm Bính Tuất" có thể bị hiểu là 1946 hay 2006, và cả chuỗi thế hệ trong hồ sơ bị lệch theo.
Công chứng, chứng thực giấy cũ: những chỗ hay bị từ chối
Cơ quan chứng thực bản sao từ bản chính sẽ từ chối khi bản chính bị tẩy xoá, sửa chữa không hợp lệ, hoặc hư hỏng, cũ nát đến mức không xác định được nội dung. Giấy chữ Hán trăm năm tuổi rất dễ rơi vào trường hợp cuối. Khi đó, gia đình vẫn giữ được ảnh quét và bản dịch để tham khảo, nhưng không có bản sao chứng thực.
Công chứng bản dịch thường yêu cầu bản chính hoặc bản sao đã chứng thực của giấy cần dịch. Gia phả là sổ do gia đình tự ghi, không có cơ quan cấp, nên một số nơi chỉ nhận chứng thực chữ ký người dịch, tức xác nhận người dịch đã ký bản dịch, không xác nhận nội dung gia phả là đúng. Đó là điều bình thường, và cũng là cách mà cơ quan di trú nước ngoài hiểu về loại giấy này.
Một điểm hay quên: bản dịch nộp cho nước ngoài thường phải dịch sang ngôn ngữ của nước đó, không phải sang tiếng Việt. Nếu gia đình đã có bản dịch tiếng Việt, người dịch tiếng Anh vẫn nên làm việc trên bản phiên chép chữ Hán, dùng bản tiếng Việt để tham khảo, tránh dịch qua hai lớp làm sai tên riêng.
Bản dịch giấy cũ dùng được tới đâu
Gia đình thường kỳ vọng quá nhiều vào một tờ giấy cũ. Bảng dưới tóm tắt giá trị thực tế của từng loại khi đem nộp.
| Loại giấy | Nơi nhận | Giá trị thực tế |
|---|---|---|
| Gia phả | Cơ quan di trú nước ngoài | Bằng chứng phụ, giải thích tên và quan hệ; không thay khai sinh |
| Ảnh bia mộ, bài vị | Cơ quan di trú, cơ quan hộ tịch | Hỗ trợ xác nhận tên, năm mất của người không còn giấy khai tử |
| Văn tự mua bán đất cũ | Cơ quan đất đai khi cấp giấy chứng nhận | Một chứng cứ về nguồn gốc, thời điểm sử dụng đất; được xem cùng các giấy khác và hiện trạng |
| Giấy chứng sinh của nhà bảo sanh | UBND cấp xã khi đăng ký lại hoặc cải chính khai sinh | Giấy làm căn cứ có giá trị cao nếu còn rõ nội dung |
| Giấy của hội quán, bang | Nhà nghiên cứu, gia đình, đôi khi cơ quan di trú | Chủ yếu giá trị lịch sử và xác nhận tên, quê |
Cột cuối là thực tế thường gặp, không phải quy tắc. Mỗi cơ quan đánh giá chứng cứ theo hồ sơ cụ thể, nên hãy hỏi nơi nhận trước khi bỏ công dịch cả cuốn gia phả.
Giữ giấy cũ không hỏng thêm trong lúc làm thủ tục
Giấy chữ Hán của ông bà thường là giấy dó hoặc giấy tre, mực tàu, đã bị ẩm và mối mọt. Không nên ép plastic: lớp nhựa dán nóng làm giấy giòn và không gỡ ra được, các cơ quan lưu trữ khuyên tránh. Thay vào đó, đặt từng tờ trong bìa giấy không axit hoặc bìa nhựa trong loại dành cho lưu trữ, cất nơi khô, tránh nắng, không để sát tường ẩm.
Hạn chế đem bản gốc đi lại. Mỗi lần mang giấy ra quầy là một lần gấp, chạm tay, phơi sáng. Hỏi trước nơi nhận có cần xem bản gốc không; nếu cần, mang trong bìa cứng và chỉ đưa khi được yêu cầu. Với gia phả đóng tập, đừng tháo gáy để photo từng tờ; dùng điện thoại chụp từng trang mở trên mặt phẳng là đủ cho bản dịch.
Nếu giấy đã bị mối ăn hay dính vào nhau, đừng tự tách bằng nước hay hơi nóng. Các thư viện, bảo tàng, trung tâm lưu trữ có bộ phận tu bổ tài liệu đôi khi nhận tư vấn cho cá nhân; ít nhất họ chỉ được cách cất giữ tạm để giấy không hỏng thêm trong lúc chờ.
Cuối cùng, chia sẻ ảnh quét cho các nhánh họ ở các nước khác. Nhiều gia đình người Hoa có con cháu ở Mỹ, Úc, Canada, Pháp, mỗi nơi giữ một vài tờ. Gom ảnh về một chỗ giúp ghép lại được câu chuyện đầy đủ, và giữ được nội dung kể cả khi bản gốc ở một nhà bị hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Ai dịch được gia phả chữ Hán viết tay?
Người am hiểu Hán Nôm hoặc Hán văn cổ, thường là người học ngành Hán Nôm ở các trường đại học khoa học xã hội, nhà nghiên cứu, hoặc người lớn tuổi trong hội quán quen đọc câu đối, văn bia. Người chỉ học tiếng Trung hiện đại thường gặp khó với chữ viết tay và niên hiệu.
Bản dịch gia phả có cần công chứng không?
Chỉ cần khi nơi nhận yêu cầu. Để lưu trong gia đình hoặc nghiên cứu, bản dịch có ghi tên người dịch là đủ. Để nộp cho cơ quan, hỏi trước họ chấp nhận công chứng bản dịch, chứng thực chữ ký người dịch, hay bản dịch của người dịch được công nhận ở nước họ.
Năm can chi trong gia phả quy đổi thế nào cho đúng?
Can chi lặp lại 60 năm một lần, nên cần thêm thông tin: niên hiệu nếu có, tuổi khi mất, năm sinh của con cái, sự kiện đi kèm. Người dịch đối chiếu các mốc này để chọn năm dương lịch hợp lý, và nên ghi rõ đây là quy đổi.
Văn tự đất chữ Hán có còn giá trị để làm giấy chứng nhận không?
Văn tự cũ có thể là một chứng cứ về nguồn gốc và thời điểm sử dụng đất, được cơ quan đất đai xem xét cùng các giấy khác và hiện trạng sử dụng. Nó không tự động bảo đảm được cấp giấy. Nên mang bản dịch có chú thích đơn vị đo, ranh giới khi làm việc.
Giấy gốc rách, mờ không chứng thực được thì làm gì?
Giữ ảnh quét độ phân giải cao và bản phiên chép, dùng để giải thích trong hồ sơ. Tìm giấy thay thế có cùng thông tin: trích lục từ sổ hộ tịch, giấy tờ của cơ quan khác, xác nhận của người làm chứng. Một số cơ quan chấp nhận bản tuyên thệ kèm ảnh giấy cũ.
Có nên dịch toàn bộ cuốn gia phả không?
Để nộp hồ sơ thì thường chỉ cần dịch các trang liên quan tới người trong hồ sơ, kèm trang bìa và trang đầu ghi tên dòng họ, quê gốc. Dịch toàn bộ là việc đáng làm cho gia đình về lâu dài, nhưng nên tách khỏi tiến độ hồ sơ.