Con sinh ở nước ngoài có quốc tịch Việt Nam nếu khi sinh, cha và mẹ đều là công dân Việt Nam; nếu chỉ một bên là công dân Việt Nam, con có quốc tịch Việt Nam khi cha mẹ thoả thuận bằng văn bản vào lúc đăng ký khai sinh. Con đã được khai sinh ở nước sở tại thì làm ghi chú khai sinh tại cơ quan đại diện Việt Nam hoặc tại UBND cấp xã khi về nước; sau đó mới xin được hộ chiếu Việt Nam cho con.
Với gia đình gốc Hoa sống ở Singapore, Malaysia, Đài Loan, Hồng Kông hay Mỹ, Úc, câu hỏi thêm thường là: đặt tên con thế nào để vừa hợp giấy tờ Việt Nam, vừa có tên chữ Hán ở nơi sinh, và con có được giữ cả hai quốc tịch không. Bài viết nêu nguyên tắc theo Luật Quốc tịch Việt Nam và Luật Hộ tịch, cùng những điều cần kiểm ở nước sở tại.
Con có quốc tịch Việt Nam không: ba tình huống
Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc quốc tịch theo huyết thống của Luật Quốc tịch Việt Nam cho trẻ sinh ra ở nước ngoài. Quốc tịch theo nơi sinh là chuyện của luật nước sở tại, nằm ngoài bảng này.
| Cha mẹ lúc con sinh | Quốc tịch Việt Nam của con | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Cả hai là công dân Việt Nam | Có quốc tịch Việt Nam, dù sinh ở đâu | Đăng ký khai sinh hoặc ghi chú khai sinh để có giấy tờ |
| Một bên là công dân Việt Nam, bên kia là người nước ngoài | Có quốc tịch Việt Nam nếu cha mẹ thoả thuận bằng văn bản khi đăng ký khai sinh | Lập văn bản thoả thuận chọn quốc tịch Việt Nam cho con |
| Một bên là công dân Việt Nam, bên kia không quốc tịch | Có quốc tịch Việt Nam | Đăng ký khai sinh hoặc ghi chú khai sinh |
Trường hợp thứ hai là phổ biến nhất trong các gia đình Hoa – Việt ở nước ngoài, ví dụ mẹ là người Hoa quốc tịch Việt Nam, cha là người Singapore. Nếu không lập văn bản thoả thuận khi đăng ký khai sinh, con không mặc nhiên có quốc tịch Việt Nam; muốn có về sau sẽ phải đi đường khác, phức tạp hơn.
Hai đường làm giấy khai sinh Việt Nam cho con
Đường thứ nhất là đăng ký khai sinh tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại, áp dụng khi con chưa được khai sinh ở nơi đó. Trường hợp này ít gặp, vì ở hầu hết các nước, bệnh viện và cơ quan hộ tịch nơi sinh đã làm khai sinh ngay sau khi trẻ ra đời.
Đường thứ hai, phổ biến hơn, là ghi chú khai sinh: con đã có giấy khai sinh của Singapore, Đài Loan, Mỹ…, cha mẹ yêu cầu ghi việc khai sinh đó vào sổ hộ tịch Việt Nam. Hồ sơ thường gồm tờ khai, bản sao giấy khai sinh nước ngoài đã hợp pháp hoá và dịch, giấy tờ tuỳ thân của cha mẹ, giấy kết hôn của cha mẹ nếu có, và văn bản thoả thuận chọn quốc tịch Việt Nam nếu một bên là người nước ngoài.
Nơi nộp là cơ quan đại diện Việt Nam phụ trách khu vực cha mẹ đang sống, hoặc UBND cấp xã ở Việt Nam nơi cha hoặc mẹ cư trú khi gia đình về nước. Nộp ở cơ quan đại diện thường tiện hơn, vì giấy khai sinh nước ngoài được hợp pháp hoá ngay tại đó. Nếu cha mẹ chưa ghi chú kết hôn, cơ quan có thể yêu cầu làm việc đó trước hoặc cùng lúc, để thông tin cha mẹ trên giấy của con có căn cứ trong hộ tịch Việt Nam.
Quốc tịch nơi sinh và chuyện hai quốc tịch
Mỗi nước có quy tắc riêng về quốc tịch của trẻ sinh trên lãnh thổ mình. Mỹ và Canada cấp quốc tịch cho hầu hết trẻ sinh ra trên lãnh thổ; Úc chỉ cấp khi có điều kiện, như cha hoặc mẹ là công dân hay thường trú nhân. Singapore, Malaysia, Đài Loan, Hồng Kông chủ yếu theo huyết thống: con có quốc tịch hay tư cách cư trú của nơi đó chủ yếu nhờ cha hoặc mẹ, không nhờ nơi sinh.
Một đứa trẻ có quốc tịch Việt Nam theo cha mẹ và quốc tịch Mỹ theo nơi sinh, trên thực tế mang hai quốc tịch. Luật Việt Nam về nguyên tắc theo một quốc tịch nhưng có các trường hợp ngoại lệ, và việc giữ quốc tịch Việt Nam của trẻ trong tình huống này nên được hỏi cụ thể tại cơ quan đại diện khi làm giấy. Phía nước kia cũng có quy định riêng: Singapore và Malaysia không cho người trưởng thành giữ quốc tịch khác cùng lúc, nên trẻ có hai quốc tịch thường phải chọn một khi tới tuổi luật nơi đó quy định.
Gia đình không nên quyết định thay con một cách vội vàng. Ghi đủ giấy tờ ở cả hai nơi khi con còn nhỏ giữ được lựa chọn cho con sau này; bỏ qua một bên thì muốn bổ sung về sau thường tốn công hơn nhiều. Trong bất cứ trường hợp nào, quy định quốc tịch thay đổi theo thời gian, nên kiểm lại ở trang chính thức của cả hai nước trước mỗi quyết định lớn.
Đặt tên con dùng được cả giấy Việt Nam lẫn giấy nơi sinh
Chọn tên Latin trước, chữ Hán sau. Giấy tờ Việt Nam ghi tên bằng chữ cái tiếng Việt. Nếu tên đó đã có trên giấy khai sinh nước ngoài, việc ghi chú khai sinh dễ hơn nhiều. Vì vậy hãy chọn một tên viết bằng chữ Latin dùng được ở cả hai nơi, rồi mới chọn chữ Hán tương ứng.
Tên Hán Việt là cầu nối tự nhiên. Ví dụ giả định: con gái tên chữ Hán 林嘉欣, tên Hán Việt là Lâm Gia Hân. Giấy Việt Nam ghi "Lâm Gia Hân", giấy Singapore ghi tên Latin "Lim Jia Xin" kèm chữ Hán. Bảng tên của gia đình ghi rõ ba dạng này từ ngày đầu.
Tránh tên quá khác nhau ở hai nơi. Một số gia đình đặt cho con tên tiếng Anh ở nơi sinh và một tên Việt hoàn toàn khác ở Việt Nam. Không sai luật, nhưng sau này con sẽ phải giải thích mãi khi làm giấy tờ, học hành, đi lại.
Dấu tiếng Việt và hệ thống máy tính nước ngoài. Giấy nước ngoài thường không có dấu. "Lâm Gia Hân" thành "LAM GIA HAN". Đây là khác biệt hợp lệ, nhưng nên ghi chú trong bảng tên để tránh nhầm "Hân" với "Hàn" hay "Hằng" khi chuyển ngược lại.
Chữ lót theo thế thứ. Nếu dòng họ có quy ước chữ lót theo đời, có thể dùng ở cả hai nơi. Tên ba chữ kiểu người Hoa như "Lâm Gia Hân" khớp tự nhiên với cấu trúc họ, chữ lót, tên của giấy tờ Việt Nam.
Giấy tờ cha mẹ nên có sẵn trước khi con chào đời
Nhiều vướng mắc khi làm giấy cho con thật ra bắt nguồn từ giấy của cha mẹ. Trong thời gian chờ sinh, hãy kiểm:
- Hộ chiếu Việt Nam của cha hoặc mẹ còn hạn đủ lâu; hộ chiếu sắp hết hạn có thể khiến cơ quan yêu cầu gia hạn trước.
- Giấy kết hôn của cha mẹ đã được ghi chú vào hộ tịch Việt Nam nếu đăng ký ở nước ngoài.
- Tên cha mẹ thống nhất giữa hộ chiếu, giấy kết hôn và giấy cư trú ở nước sở tại; chỗ nào lệch thì xử lý trước.
- Nếu một bên là người nước ngoài: thống nhất trước giữa hai vợ chồng về việc chọn quốc tịch Việt Nam cho con, vì văn bản thoả thuận cần ký vào lúc đăng ký.
- Bảng tên dự kiến của con: tên tiếng Việt, tên Latin, tên chữ Hán phồn thể và giản thể nếu cần.
Chuẩn bị trước giúp làm giấy cho con trong một lần, ngay sau khi có khai sinh nước ngoài, thay vì kéo dài nhiều tháng khi gia đình đang bận chăm em bé.
Những sai lầm hay gặp khi làm giấy cho con ở nước ngoài
Đợi về Việt Nam mới làm. Nhiều gia đình định "khi nào về thăm quê thì làm luôn". Đến khi về, giấy khai sinh nước ngoài chưa hợp pháp hoá, phải gửi ngược sang, mất cả chuyến đi. Làm ở cơ quan đại diện ngay tại nơi sống thường nhanh hơn.
Không lập văn bản thoả thuận quốc tịch. Khi một bên là người nước ngoài, quên văn bản này lúc ghi chú khai sinh đồng nghĩa con không có quốc tịch Việt Nam theo đường đơn giản nhất. Hỏi kỹ cán bộ về mẫu văn bản trước ngày nộp.
Tên con ở hai nơi lệch ngay từ đầu. Giấy nơi sinh ghi tên tiếng Anh trước, tên chữ Hán sau; giấy Việt Nam ghi một tên Việt khác hẳn. Mười tám năm sau, con làm hộ chiếu, đăng ký học, đều phải giải thích. Chọn tên một lần, dùng mọi nơi.
Không lưu bản sao có chứng nhận. Giấy khai sinh nước ngoài và trích lục ghi chú khai sinh nên giữ nhiều bản sao có chứng nhận. Khi con lớn và sống ở nước thứ ba, việc xin lại bản sao từ hai nơi cùng lúc tốn công hơn nhiều.
Nhầm dân tộc với quốc tịch. Con của mẹ người Hoa quốc tịch Việt Nam và cha người Singapore mang quốc tịch Việt Nam nếu cha mẹ chọn, và trên giấy Việt Nam có thể ghi dân tộc Hoa theo mẹ. Hai thông tin này độc lập; ghi dân tộc Hoa không ảnh hưởng tới quốc tịch.
Đưa con về Việt Nam: hộ chiếu Việt Nam hay hộ chiếu nước ngoài
Con có quốc tịch Việt Nam và đã có giấy khai sinh Việt Nam, hoặc trích lục ghi chú khai sinh, thì được cấp hộ chiếu Việt Nam tại cơ quan đại diện. Với hộ chiếu này, con nhập cảnh Việt Nam như mọi công dân, không cần thị thực.
Nếu con chỉ có hộ chiếu nước ngoài, con nhập cảnh Việt Nam như người nước ngoài: theo chế độ miễn thị thực của quốc tịch đó nếu có, hoặc xin thị thực, hoặc các loại giấy miễn thị thực dành cho người có cha mẹ là người Việt theo quy định hiện hành. Mỗi lựa chọn có hệ quả khác nhau về thời gian lưu trú và thủ tục khi muốn ở lại lâu, nên gia đình định về Việt Nam thường xuyên thường làm cả giấy Việt Nam cho con.
Một chi tiết thực tế: khi đi lại bằng hai hộ chiếu, hãy dùng thống nhất một hộ chiếu cho mỗi chặng xuất nhập cảnh của một nước, theo hướng dẫn của cơ quan xuất nhập cảnh hai bên. Mang theo bản sao khai sinh của con có tên cha mẹ, nhất là khi chỉ một người đưa con đi, vì nhân viên có thể hỏi về quan hệ giữa người lớn và trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Con sinh ở Đài Loan, cha là người Đài Loan, mẹ là người Hoa quốc tịch Việt Nam, có quốc tịch Việt Nam không?
Con có thể có quốc tịch Việt Nam nếu cha mẹ lập văn bản thoả thuận chọn quốc tịch Việt Nam khi đăng ký khai sinh hoặc ghi chú khai sinh. Phía Đài Loan, con thường được đăng ký hộ tịch theo cha. Hỏi cơ quan có thẩm quyền ở cả hai phía về việc giữ hai giấy tờ.
Quá lâu mới làm ghi chú khai sinh cho con thì có sao không?
Không có mốc nào làm mất quyền ghi chú khai sinh. Nhưng nếu một bên là người nước ngoài, thời điểm lập văn bản thoả thuận quốc tịch gắn với lúc đăng ký, và các giấy tờ cũ có thể khó xin hơn theo thời gian. Làm sớm vẫn tốt hơn.
Có được ghi tên chữ Hán của con trên giấy khai sinh Việt Nam không?
Không. Giấy Việt Nam ghi tên bằng chữ cái tiếng Việt. Tên chữ Hán ghi trên giấy nước ngoài nếu nơi đó cho phép, và trong giấy tờ gia đình. Bảng tên của gia đình là nơi giữ cả hai.
Con sinh ở Mỹ có cần thôi quốc tịch Mỹ để giữ quốc tịch Việt Nam không?
Luật Việt Nam có các trường hợp ngoại lệ cho phép giữ quốc tịch Việt Nam khi có thêm quốc tịch khác, và trẻ có quốc tịch theo cha mẹ lẫn theo nơi sinh là tình huống thường gặp. Hỏi cụ thể cơ quan đại diện Việt Nam khi làm giấy cho con, vì quy định có thể thay đổi.
Cha mẹ chưa đăng ký kết hôn thì làm giấy cho con thế nào?
Vẫn làm được khai sinh, nhưng phần tên cha có thể cần thủ tục nhận cha mẹ con. Trình tự và giấy tờ phức tạp hơn, nhất là khi một bên là người nước ngoài. Nên đăng ký kết hôn hoặc ghi chú kết hôn trước nếu có thể.
Ở Singapore, con có tên chữ Hán trên giấy khai sinh, về Việt Nam ghi chú thì ghi tên gì?
Thường ghi theo tên Latin trên giấy khai sinh Singapore, viết bằng chữ cái. Nếu gia đình muốn tên Hán Việt có dấu trên giấy Việt Nam, hỏi cán bộ hộ tịch khi nộp và giữ trang ghi chú giải thích quan hệ giữa hai dạng tên.