Phần lớn người Hoa sống ngoài quê gốc tập trung ở Đông Nam Á, đông nhất là Thái Lan, Malaysia, Indonesia và Singapore; ngoài châu Á, cộng đồng lớn nằm ở Mỹ, Canada, Úc, rồi đến Pháp, Anh và các nước châu Âu khác. Ở Đông Nam Á, nhiều gia đình đã có năm, sáu đời trên đất mới; ở Bắc Mỹ, Úc và châu Âu, cộng đồng có một lớp cũ từ thế kỷ 19 và những lớp mới đến trong vài chục năm gần đây.
Điểm chung dễ thấy nhất là người Hoa ở đâu cũng mang theo phương ngữ, ngôi miếu, hội đồng hương và bếp ăn của vùng quê mình ở Hoa Nam. Điểm khác nằm ở chỗ mỗi nước nhận họ theo một cách, nên cùng một họ Trần, có nơi con cháu nói tiếng Thái và mang họ Thái, có nơi vẫn nói tiếng Phúc Kiến ở nhà. Bài này vẽ bức tranh chung trước khi đi sâu từng nước ở các bài sau.
Người Hoa hải ngoại đông nhất ở đâu
Không có con số chung chính xác, vì mỗi nước đếm theo một kiểu. Có nước hỏi dân tộc trong tổng điều tra như Singapore, Malaysia, Canada, Úc; có nước không hỏi, như Thái Lan, nên chỉ có ước tính. Các ước tính phổ biến cho tổng số người gốc Hoa sống ngoài Trung Hoa đại lục, Đài Loan, Hồng Kông và Ma Cao thường nằm ở mức vài chục triệu người, trong đó khoảng bảy phần mười ở Đông Nam Á.
Một vài con số từ tổng điều tra chính thức giúp hình dung. Theo tổng điều tra năm 2020 của Singapore, người Hoa chiếm khoảng ba phần tư cư dân. Ở Malaysia, tổng điều tra 2020 ghi người Hoa vào khoảng hơn một phần năm công dân. Tổng điều tra Canada 2021 ghi khoảng 1,7 triệu người nhận gốc Hoa, còn tổng điều tra Úc 2021 ghi khoảng 1,4 triệu người khai tổ tiên người Hoa.
Ở Thái Lan, người gốc Hoa hoà vào xã hội sâu đến mức rất nhiều gia đình không còn tự xếp mình là "người Hoa" khi trả lời ai đó, dù vẫn đón Tết âm lịch và giữ bàn thờ tổ tiên. Vì vậy khi đọc một con số về "người Hoa ở nước X", nên hỏi lại: số này đếm người tự nhận, người có cha mẹ là người Hoa, hay mọi người có tổ tiên người Hoa. Ba cách đếm có thể cho ra ba con số rất xa nhau.
Năm nhóm phương ngữ và nơi họ đông
Người Hoa ra nước ngoài trong vài trăm năm qua phần lớn xuất phát từ ba tỉnh ven biển phía nam là Quảng Đông, Phúc Kiến và đảo Hải Nam. Mỗi vùng quê tạo nên một nhóm phương ngữ, và mỗi nhóm có những nơi mình đông hơn hẳn.
| Nhóm | Quê gốc chính | Nơi đông ở nước ngoài |
|---|---|---|
| Phúc Kiến (Mân Nam) | Tuyền Châu, Chương Châu, Hạ Môn | Singapore, Penang, Medan, Manila, Phuket |
| Triều Châu | Triều Châu, Sán Đầu, Yết Dương | Bangkok, Phnom Penh, Pontianak, Nam Bộ Việt Nam |
| Quảng Đông (Quảng Phủ) | Quảng Châu, Phật Sơn, Đài Sơn, Hồng Kông | Kuala Lumpur, Ipoh, các phố người Hoa cũ ở Mỹ, Canada, Anh, Úc |
| Hẹ (Khách Gia) | Mai Châu, Huệ Châu và vùng đồi Quảng Đông | Sabah, Kuching, Singkawang, Mauritius, Tahiti |
| Hải Nam | Văn Xương, Quỳnh Hải trên đảo Hải Nam | Singapore, Bangkok, Kampot, nghề nấu bếp và tàu biển |
Ngoài năm nhóm này còn người Phúc Châu ở Sibu (Malaysia), người Ôn Châu ở Paris và miền bắc nước Ý, người Vân Nam ở miền bắc Thái Lan, Lào và Myanmar. Biết một gia đình thuộc nhóm nào thường giải thích được rất nhiều chuyện: họ đọc họ mình thế nào, ăn món gì ngày Tết, sinh hoạt ở hội quán nào.
Ba lớp người: đến sớm, đến theo nghề, đến gần đây
Lớp sớm nhất là thương nhân đi thuyền buồm theo gió mùa xuống các phố cảng Đông Nam Á từ nhiều thế kỷ trước: Malacca, Batavia (Jakarta ngày nay), Manila, Ayutthaya, Hội An. Họ ở lại, lấy vợ người địa phương, sinh ra những cộng đồng lai như người Peranakan ở eo biển Malacca hay người Minh Hương ở Việt Nam.
Lớp thứ hai đến theo nghề, chủ yếu trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20: phu mỏ thiếc ở bán đảo Mã Lai, thợ đồn điền ở Sumatra, người đi tìm vàng ở California và Victoria (Úc), thợ làm đường sắt ở miền tây Bắc Mỹ. Phần lớn là đàn ông trẻ đi một mình, gửi tiền về quê, nhiều người định quay về nhưng cuối cùng ở lại. Hội quán, hội họ và nghĩa trang của cộng đồng ra đời trong giai đoạn này để lo cho những người đi một mình ấy.
Lớp thứ ba đến trong nửa sau thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21: người Hồng Kông và Đài Loan sang Canada, Úc, Mỹ, Anh; người Hoa từ Việt Nam, Campuchia, Lào định cư ở Mỹ, Úc, Pháp, Canada; gần đây là sinh viên, kỹ sư, doanh nhân từ đại lục. Ba lớp này sống cạnh nhau nhưng không giống nhau: lớp cũ nói tiếng Quảng hoặc tiếng bản địa, lớp mới nói tiếng Phổ thông, và nhiều khi họ sinh hoạt ở những khu phố khác nhau trong cùng một thành phố.
Phố người Hoa hình thành thế nào
Phố người Hoa (thường gọi theo tiếng Anh là Chinatown, người Hoa gọi là Đường nhân nhai hay Hoa phụ) không có một khuôn chung, nhưng thường đi qua mấy bước giống nhau. Đầu tiên là vài tiệm tạp hoá, nhà trọ và hiệu thuốc bắc gần bến cảng hay nhà ga, nơi người mới đến xuống tàu. Rồi một ngôi miếu, một hội quán đồng hương mọc lên, kéo theo người cùng quê đến ở gần.
Ở nhiều thành phố thuộc địa, khu ở còn được chính quyền thời đó vạch ranh theo nhóm người. Kế hoạch đô thị Singapore năm 1822 dành phía tây nam sông Singapore cho người Hoa, và khu ấy nay là Chinatown (người Hoa gọi Ngưu Xa Thuỷ). Ở Bangkok, cộng đồng người Hoa dời sang khu Sampeng vào cuối thế kỷ 18 khi kinh đô mới được xây, rồi phố Yaowarat mở cuối thế kỷ 19 trở thành trục chính.
Ở Bắc Mỹ và Úc, phố người Hoa cũ gắn với những đợt đổ xô đi tìm vàng và các tuyến đường sắt: San Francisco từ khoảng năm 1848, phố Little Bourke ở Melbourne từ thập niên 1850. Từ cuối thế kỷ 20, nhiều gia đình khá giả dọn ra ngoại ô, tạo nên những vùng ngoại ô đông người Hoa như Richmond cạnh Vancouver, Flushing ở New York hay thung lũng San Gabriel ở Los Angeles. Nhà địa lý học Wei Li gọi kiểu này là ethnoburb, tức vùng ngoại ô sắc tộc: không có cổng chào hay mái ngói đỏ, nhưng siêu thị, ngân hàng, phòng khám đều nói tiếng Hoa.
Cùng gốc mà khác nhau: mỗi nước một kiểu hoà nhập
Thái Lan và Philippines: hoà sâu qua hôn nhân. Nhiều gia đình mang họ Thái hoặc họ gốc Tây Ban Nha, nói tiếng bản địa là chính, nhưng vẫn giữ Tết, giữ bàn thờ, giữ món ăn. Người ta gọi họ là người Thái gốc Hoa hay Tsinoy (người Phi gốc Hoa).
Malaysia và Singapore: giữ trọn ngôn ngữ và tổ chức. Trường dạy tiếng Hoa, báo chữ Hoa, hội quán, hội họ hoạt động rất mạnh. Một người trẻ ở Penang nói được tiếng Phúc Kiến với bà, tiếng Phổ thông ở trường, tiếng Anh với bạn và tiếng Mã Lai ở cơ quan.
Indonesia: hai dòng song song. Người Peranakan ở Java đã nói tiếng Indonesia nhiều đời, còn cộng đồng ở Medan, Pontianak, Singkawang vẫn nói tiếng Phúc Kiến, Triều Châu, Hẹ trong nhà.
Bắc Mỹ, Úc, châu Âu: đời thứ hai đổi tiếng rất nhanh. Con cái sinh ra ở đó thường nói tiếng Anh hay tiếng Pháp là chính sau một thế hệ; phố người Hoa vì thế vừa là nơi buôn bán vừa là nơi con cháu tìm về để nhớ gốc.
Người Hoa gốc Việt: một lớp bản sắc thêm vào. Nhiều gia đình người Hoa từ Việt Nam định cư ở Mỹ, Úc, Pháp, Canada nói được cả tiếng Quảng hoặc Triều Châu, tiếng Việt và tiếng nước sở tại, và mở rất nhiều tiệm phở, bánh mì ở các thành phố đó.
Những thứ cộng đồng nào cũng có
Đi qua các phố người Hoa từ George Town đến Paris, có mấy thứ gần như lần nào cũng gặp. Thứ nhất là ngôi miếu: miếu Quan Công, miếu Thiên Hậu (Mã Tổ) của người đi biển, miếu Phúc Đức, hoặc chùa do cộng đồng góp tiền xây. Miếu vừa là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, vừa là chỗ họp bàn việc chung.
Thứ hai là hội quán đồng hương và hội họ, nơi người cùng quê hoặc cùng họ giúp nhau tìm việc, lo ma chay, giữ sổ ghi tên người mất. Thứ ba là trường dạy tiếng Hoa, từ trường lớn như các trường trung học độc lập ở Malaysia đến lớp cuối tuần trong tầng hầm một hội quán ở Toronto. Thứ tư là nghĩa trang hay khu mộ riêng, mà ở nhiều nơi nay đã thành di tích như nghĩa trang Bukit Brown ở Singapore.
Thứ năm là lịch lễ hội: Tết âm lịch với múa lân, rằm tháng Giêng, Thanh Minh, Trung Thu. Ở nhiều thành phố, Tết của cộng đồng người Hoa đã thành lễ hội chung của cả thành phố, như cuộc diễu hành Tết ở San Francisco hay lễ hội Tết ở Sydney. Ở những nơi cộng đồng nhỏ, như các thị trấn mỏ cũ ở Úc hay New Zealand, nhiều khi chỉ còn lại ngôi miếu hoặc khu mộ, nhưng chính những dấu vết ấy giúp con cháu đời sau lần ra tổ tiên mình từng sống ở đâu. Những thứ này được dựng bằng tiền góp của người trong cộng đồng qua nhiều đời, nên muốn hiểu một cộng đồng người Hoa ở đâu đó, cách nhanh nhất là đi một vòng qua miếu, hội quán, trường và nghĩa trang của họ.
Đọc các bài theo từng nước thế nào
Danh mục này đi lần lượt qua từng nơi, mỗi bài trả lời mấy câu giống nhau để bạn dễ so sánh: người Hoa ở đó đông cỡ nào và thuộc nhóm phương ngữ nào; họ sống ở khu nào; họ giữ tiếng, giữ lễ, giữ tổ chức ra sao; và người Việt đến đó (đi làm, đi du lịch, kết hôn, định cư) nên biết gì để giao tiếp cho phải.
Thứ tự các bài: Singapore, Malaysia, Thái Lan, Indonesia và Philippines, Campuchia và Lào, Mỹ, Canada, Úc, châu Âu (Pháp, Anh, Hà Lan), và cuối cùng là người Hoa gốc Việt ở nước ngoài. Lịch sử chi tiết các chuyến di cư, ẩm thực theo nhóm phương ngữ và hội quán có danh mục riêng trên trang, nên ở đây chỉ nhắc khi cần để hiểu cộng đồng.
Một lưu ý khi đọc: số liệu dân số trong các bài đều ghi năm và nguồn, kèm chữ "khoảng", vì tổng điều tra mỗi nước làm vào năm khác nhau và định nghĩa "người Hoa" khác nhau. Mô tả về nghề nghiệp, phố xá, lễ hội là mô tả cộng đồng như một tập hợp nhiều người rất khác nhau, không phải nhận xét về tính cách của ai. Người Hoa ở Penang và người Hoa ở Vancouver có thể cùng họ, cùng ăn Tết, nhưng đời sống hằng ngày gần như không có gì giống nhau.
Câu hỏi thường gặp
Nước nào có nhiều người gốc Hoa nhất ngoài Trung Hoa?
Các ước tính thường xếp Thái Lan và Indonesia ở nhóm đầu về số người có tổ tiên người Hoa, tiếp theo là Malaysia, Mỹ và Singapore. Thái Lan không hỏi dân tộc trong tổng điều tra nên chỉ có ước tính, vì vậy thứ tự giữa các nước có thể khác nhau tuỳ nguồn.
Nước nào có tỷ lệ người Hoa cao nhất?
Singapore là nơi duy nhất ngoài Trung Hoa, Đài Loan, Hồng Kông, Ma Cao mà người Hoa là đa số. Theo tổng điều tra năm 2020 của Singapore, người Hoa chiếm khoảng ba phần tư cư dân, và đa số thuộc nhóm Phúc Kiến, Triều Châu, Quảng Đông.
Chinatown và vùng ngoại ô người Hoa khác nhau thế nào?
Chinatown là khu phố cũ ở trung tâm, thường có cổng chào, miếu, hội quán, hình thành từ thế kỷ 19 hoặc trước đó. Vùng ngoại ô người Hoa hình thành từ cuối thế kỷ 20, nhà cửa giống mọi khu ngoại ô khác nhưng cửa hàng, dịch vụ chủ yếu phục vụ người nói tiếng Hoa.
Người Hoa ở nước ngoài có còn nói tiếng Hoa không?
Tuỳ nước và tuỳ đời. Ở Malaysia, Singapore nhiều người trẻ vẫn nói tiếng Hoa phổ thông và phương ngữ. Ở Thái Lan, Philippines và phần lớn Java, nhiều gia đình đã chuyển sang tiếng bản địa từ lâu. Ở Bắc Mỹ, Úc, châu Âu, đời thứ hai thường nói tiếng Anh hay tiếng Pháp là chính.
Vì sao người Hoa ở mỗi nước lại thuộc nhóm phương ngữ khác nhau?
Vì đường tàu và quan hệ đồng hương. Người đi trước gửi tin về làng, người cùng làng theo sang cùng một bến, cùng một nghề. Lâu dần mỗi thành phố có một nhóm đông hơn hẳn, như Triều Châu ở Bangkok, Phúc Kiến ở Penang hay Quảng Đông ở các phố người Hoa cũ của Bắc Mỹ.
Người Việt đi thăm phố người Hoa ở nước ngoài nên xem gì trước?
Nên bắt đầu từ ngôi miếu lâu đời nhất và hội quán đồng hương, vì đó là nơi kể lại lịch sử cộng đồng. Sau đó đi chợ, tiệm thuốc bắc, tiệm bánh, và nếu có, bảo tàng cộng đồng như bảo tàng di sản ở Chinatown Singapore hay bảo tàng Rồng Vàng ở Bendigo (Úc).