Người Hoa ở Malaysia chiếm khoảng hơn một phần năm số công dân theo tổng điều tra năm 2020, sống tập trung ở các đô thị bờ tây bán đảo (Penang, Kuala Lumpur, Ipoh, Malacca, Johor Bahru) và ở Sarawak, Sabah trên đảo Borneo. Mỗi thành phố có một nhóm phương ngữ trội: Phúc Kiến ở Penang, Quảng Đông ở Kuala Lumpur và Ipoh, Phúc Châu ở Sibu, Hẹ ở Sabah.
Điều làm cộng đồng này khác các nước láng giềng là mức giữ ngôn ngữ và tổ chức. Nhiều người trẻ vẫn học ở trường dạy bằng tiếng Hoa, đọc báo chữ Hoa, sinh hoạt ở hội quán và nhà họ. Bài này đi qua từng vùng, kèm những điều người Việt đến làm việc, kết hôn hay du lịch nên biết.
Từ thương nhân Malacca đến phu mỏ thiếc
Người Hoa có mặt ở Malacca từ thế kỷ 15, thời thương cảng này là trạm dừng trên đường biển giữa Ấn Độ Dương và biển Đông. Những gia đình đến sớm lấy vợ bản địa và sinh ra cộng đồng Baba – Nyonya (Peranakan), nói tiếng Mã Lai pha Phúc Kiến. Miếu Thanh Vân Đình (Cheng Hoon Teng) ở Malacca, thường được xem là ngôi miếu người Hoa lâu đời nhất còn hoạt động ở Malaysia, có từ thế kỷ 17.
Đợt đông nhất đến trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Penang thành cảng tự do của Anh từ năm 1786, kéo theo thương nhân Phúc Kiến. Ở thung lũng Klang và Kinta, các mỏ thiếc cần hàng chục nghìn thợ, phần lớn là người Hẹ và người Quảng Đông. Kuala Lumpur ban đầu là một trại mỏ thiếc nơi hai dòng sông gặp nhau; Diệp Á Lai (Yap Ah Loy), một thủ lĩnh người Hẹ, giữ vai trò Kapitan Cina và góp phần dựng lại thị trấn sau hoả hoạn, lụt lội cuối thế kỷ 19.
Ở Sarawak, người Phúc Châu được đưa sang khai hoang trồng lúa, cao su quanh Sibu từ đầu thế kỷ 20, nên Sibu đến nay vẫn được gọi là "Tân Phúc Châu". Ở Sabah, người Hẹ đến làm nông nghiệp và đồn điền, nên tiếng Hẹ là thứ tiếng chung của người Hoa ở đó.
Mỗi thành phố một nhóm phương ngữ
Ở Malaysia, chỉ cần nghe người Hoa địa phương nói chuyện ở chợ là biết mình đang ở thành phố nào. Bảng dưới tóm tắt nhóm trội và một vài dấu hiệu quen thuộc của từng nơi.
| Nơi | Nhóm phương ngữ trội | Dấu hiệu quen thuộc |
|---|---|---|
| Penang (George Town) | Phúc Kiến | Nhà họ (kongsi), làng nhà sàn trên mặt nước, tiếng Phúc Kiến Penang pha nhiều từ Mã Lai |
| Kuala Lumpur, Ipoh | Quảng Đông (và Hẹ) | Phố Petaling, nhà phố thời mỏ thiếc, cà phê trắng Ipoh, quán trà sáng |
| Malacca | Phúc Kiến, Baba – Nyonya | Phố Jonker, nhà phố dài và hẹp, áo kebaya, món Nyonya |
| Johor Bahru | Triều Châu, Hẹ, Quảng Đông | Đền cổ Johor, cuộc rước thần đầu năm do năm bang cùng tổ chức |
| Sibu (Sarawak) | Phúc Châu | Mì Phúc Châu, nhà thờ và trường do cộng đồng lập, đời sống ven sông Rajang |
| Kuching (Sarawak), Sabah | Hẹ, Phúc Kiến, Triều Châu | Tiếng Hẹ là tiếng chung, phố cũ bên sông, miếu nhỏ ven biển |
Tiếng Hoa phổ thông là thứ tiếng chung giữa các nhóm, nhất là với người dưới năm mươi tuổi. Nhưng ở Kuala Lumpur, tiếng Quảng Đông vẫn là thứ tiếng của chợ và quán ăn, phần lớn nhờ phim và nhạc Hồng Kông được xem rộng rãi suốt nhiều thập niên.
George Town ở Penang: nhà họ, làng trên mặt nước và di sản
Năm 2008, George Town (Penang) và Malacca cùng được UNESCO ghi danh di sản thế giới với tên "Các thành phố lịch sử eo biển Malacca". Ở George Town, phần lớn những gì du khách ngắm là di sản của cộng đồng người Hoa: dãy nhà phố, nhà họ, miếu và hội quán.
Nhà họ (kongsi) là trụ sở của một dòng họ, nơi đặt bài vị tổ tiên và lo việc chung cho người cùng họ. Long Sơn Đường Khâu Công Ty (Khoo Kongsi) của họ Khâu đến từ một làng ở Hải Trừng, Phúc Kiến, là nhà họ nổi tiếng nhất, với mái chạm trổ dày đặc và sân khấu kịch đối diện. Gần đó còn nhà họ Dương, họ Tạ, họ Lâm, họ Trần, mỗi nhà một kiến trúc.
Ven biển phía đông George Town là các làng nhà sàn của từng họ (clan jetties), như làng họ Châu (Chew Jetty), họ Lâm, họ Lý: các gia đình cùng họ dựng nhà gỗ trên cọc dọc một cây cầu ván dài, sống bằng nghề bốc xếp, chèo đò ở cảng từ cuối thế kỷ 19. Ngày nay nhiều nhà vẫn có người ở, nên khi ghé thăm nên giữ yên lặng và hỏi trước khi chụp người.
Ngay cạnh đó là phố Armenian và các ngõ phố có dinh thự Cheong Fatt Tze (dinh thự xanh) của một thương nhân người Hẹ đầu thế kỷ 20. Đi bộ một vòng nửa ngày qua các điểm này là cách dễ nhất để thấy tổ chức họ tộc, đồng hương của người Hoa đã định hình cả một thành phố như thế nào.
Trường Hoa văn và báo chữ Hoa: vì sao tiếng Hoa còn mạnh
Malaysia có một hệ thống trường dạy bằng tiếng Hoa từ tiểu học đến trung học khá đầy đủ. Ở bậc tiểu học có các trường dạy bằng tiếng Hoa trong hệ thống giáo dục chung. Ở bậc trung học có khoảng sáu mươi trường trung học độc lập do cộng đồng tự góp tiền xây và nuôi, dạy theo chương trình riêng và thi chứng chỉ riêng (UEC).
Nhờ vậy, không ít người Hoa Malaysia đọc viết chữ Hán thành thạo, nói tiếng Hoa phổ thông chuẩn, đồng thời nói tiếng Mã Lai và tiếng Anh. Họ cũng đọc vài tờ báo tiếng Hoa phát hành toàn quốc mỗi ngày, xem đài phát thanh, truyền hình tiếng Hoa. Ca sĩ, đạo diễn người Hoa Malaysia khá quen mặt trong giới giải trí nói tiếng Hoa ở Đài Loan, Hồng Kông, Singapore.
Những trường này được nuôi bằng tiền quyên góp của hội quán, nhà họ, doanh nhân và phụ huynh, nhiều trường có tuổi đời hơn một thế kỷ. Ngày khai giảng, ngày kỷ niệm thành lập trường thường kèm tiệc gây quỹ trăm bàn, đội lân và trống hội đến góp mặt. Đối với nhiều gia đình, cho con học trường Hoa văn là cách giữ tiếng mẹ đẻ cho đời sau, giống như các gia đình người Hoa ở Chợ Lớn từng gửi con vào trường Hoa văn trong khu.
Nhiều học sinh người Việt, người Mã Lai, người Ấn cũng học ở các trường tiểu học dạy bằng tiếng Hoa, vì phụ huynh muốn con biết thêm một ngôn ngữ. Gia đình người Việt sang Malaysia làm việc lâu dài, nếu muốn con giữ tiếng Việt và học thêm tiếng Hoa, có thể cân nhắc lựa chọn này; điều cần chuẩn bị là con sẽ học ba thứ chữ cùng lúc trong những năm đầu.
Baba – Nyonya: người Hoa lai đã thành một nền văn hoá
Họ là ai. Con cháu những người Hoa đến Malacca, Penang, Singapore từ nhiều đời trước, lấy vợ bản địa. Đàn ông gọi là Baba, phụ nữ là Nyonya; tên chung là Peranakan, nghĩa là "sinh ra ở bản địa" trong tiếng Mã Lai.
Ngôn ngữ. Ở Malacca nói tiếng Mã Lai Baba pha nhiều từ Phúc Kiến; ở Penang nói tiếng Phúc Kiến pha từ Mã Lai và Anh. Nhiều gia đình ngày nay chủ yếu nói tiếng Anh.
Trang phục và đồ dùng. Phụ nữ mặc áo kebaya thêu, cài trâm bạc, đi giày cườm kết tay; trong nhà có đồ sứ Nyonya màu hồng, xanh lục rực rỡ.
Ẩm thực. Món Nyonya kết hợp kỹ thuật bếp Hoa với gia vị Mã Lai như lá dứa, sả, me, tôm khô, nước cốt dừa: laksa, ayam pongteh, các loại bánh kuih.
Nơi xem. Bảo tàng Di sản Baba – Nyonya ở phố Heeren (Malacca), nhà Pinang Peranakan Mansion ở George Town, và những ngôi nhà phố dài, hẹp có giếng trời của các gia đình Baba.
Lễ hội và nếp sống thường ngày
Tết âm lịch ở Malaysia là ngày nghỉ toàn quốc, và nhiều gia đình người Hoa mở cửa đón khách mọi dân tộc đến chúc Tết (open house), một nếp chung của Malaysia vào các dịp Tết Hồi giáo, Tết Ấn Độ. Rằm tháng Giêng ở Penang có nếp thiếu nữ ném quýt xuống biển cầu duyên ở bờ kè Gurney, gọi là Chap Goh Meh theo tiếng Phúc Kiến.
Tháng chín âm lịch, lễ hội Cửu Hoàng Đại Đế (lễ ăn chay chín ngày) diễn ra ở Penang, Kuala Lumpur, Ampang, người tham gia mặc đồ trắng, ăn chay. Tháng bảy có lễ cô hồn với sân khấu ca nhạc ngoài trời. Ngày Thiên Công mùng chín tháng Giêng là ngày lớn của người Phúc Kiến, có nhà bày mâm lễ trước cửa từ nửa đêm với cây mía hai bên.
Trong sinh hoạt thường ngày, quán cà phê kiểu kopitiam là nơi người Hoa Malaysia gặp nhau buổi sáng: cà phê rang với bơ thực vật, bánh mì nướng kaya, trứng lòng đào. Người Việt đến làm việc sẽ quen nhanh với cách gọi đồ giống Singapore, và với chuyện một người bạn người Hoa nói ba, bốn thứ tiếng trong cùng một câu chuyện.
Kuala Lumpur, Ipoh và Sarawak: những nhịp sống khác Penang
Ở Kuala Lumpur, phố người Hoa cũ quanh phố Petaling vẫn đông khách, nhưng phần lớn người Hoa đã dọn ra các khu như Cheras, Kepong, Puchong, Subang Jaya. Đời sống cộng đồng ở đây xoay quanh quán trà sáng kiểu Quảng, chợ đêm trong khu dân cư, các miếu nhỏ và nhà hội của từng bang. Tiếng Quảng Đông là tiếng của chợ, còn ở công sở người ta chuyển qua tiếng Anh, tiếng Mã Lai rất tự nhiên.
Ipoh, cách Kuala Lumpur vài giờ xe, từng là thủ phủ thiếc của thung lũng Kinta. Phố cũ của Ipoh còn nhiều dãy nhà phố của các chủ mỏ người Hẹ và người Quảng, những ngôi chùa trong hang đá vôi quanh thành phố, và quán cà phê trắng nổi tiếng. Nhiều gia đình ở đây có ông cố là thợ mỏ, ông nội là chủ tiệm, cha mẹ là công chức hoặc giáo viên trường Hoa văn, một lát cắt khá điển hình của người Hoa Malaysia qua ba đời.
Sang Sarawak, nhịp sống chậm và gần sông nước hơn. Ở Sibu, người Phúc Châu giữ tiếng mẹ đẻ rất đậm, nhiều gia đình theo đạo Tin Lành từ thời những người khai hoang đầu tiên được một mục sư người Phúc Châu dẫn sang. Ở Kuching, người Hẹ và Phúc Kiến sống quanh phố cũ ven sông, có miếu Thiên Hậu và phố Carpenter lâu đời. Một người Hoa Sarawak sang bán đảo làm việc vẫn thường bị đồng nghiệp ở Kuala Lumpur nhận ra qua giọng nói và món mì kolo mang theo trong ký ức quê nhà.
Câu hỏi thường gặp
Người Hoa chiếm bao nhiêu phần trăm dân số Malaysia?
Theo tổng điều tra dân số năm 2020 của Malaysia, người Hoa chiếm khoảng hơn một phần năm số công dân, xếp thứ hai sau nhóm Bumiputera. Tỷ lệ này cao hơn nhiều ở các đô thị như Penang, Kuala Lumpur, Ipoh và thấp ở các bang bờ đông.
Người Hoa ở Penang nói tiếng gì?
Phần lớn người Hoa ở Penang nói tiếng Phúc Kiến Penang, một biến thể của tiếng Mân Nam có pha nhiều từ Mã Lai và Anh. Người trẻ còn nói tiếng Hoa phổ thông học ở trường, tiếng Anh và tiếng Mã Lai.
Kongsi ở Penang là gì?
Kongsi là nhà họ, trụ sở của một dòng họ người Hoa, nơi đặt bài vị tổ tiên và lo việc chung như học bổng, ma chay, giúp người cùng họ. Khoo Kongsi của họ Khâu ở George Town là nhà họ nổi tiếng nhất, mở cửa cho khách tham quan.
Baba Nyonya khác người Hoa bình thường thế nào?
Baba – Nyonya là người Hoa đã ở bản địa nhiều đời, có tổ tiên lấy vợ người Mã Lai hoặc người bản địa. Họ giữ tín ngưỡng, họ tên và lễ Tết người Hoa nhưng nói tiếng Mã Lai pha Phúc Kiến hoặc tiếng Anh, mặc áo kebaya, nấu món Nyonya.
Kuala Lumpur có phố người Hoa không?
Có, khu phố Petaling và các con phố quanh đó là phố người Hoa cũ của Kuala Lumpur, có chợ, quán ăn, miếu Quan Đế và miếu Tiên Tứ Sư gắn với thời mỏ thiếc. Ngoài ra người Hoa sống đông ở nhiều khu ngoại ô như Cheras, Kepong, Puchong.
Trường trung học độc lập người Hoa ở Malaysia là gì?
Đó là khoảng sáu mươi trường trung học do cộng đồng người Hoa tự xây và nuôi bằng tiền quyên góp, dạy chủ yếu bằng tiếng Hoa và thi chứng chỉ UEC. Nhiều trường có lịch sử hơn một trăm năm, gắn với hội quán và nhà họ địa phương.