Singapore là nước duy nhất ở Đông Nam Á mà người Hoa là đa số: theo tổng điều tra năm 2020 của Singapore, người Hoa chiếm khoảng ba phần tư cư dân, đông nhất là nhóm Phúc Kiến, rồi Triều Châu, Quảng Đông, Hẹ và Hải Nam. Phần lớn tổ tiên họ đến trong khoảng từ năm 1819, khi Singapore thành cảng thương mại của Anh, đến trước Thế chiến thứ hai.
Đời sống người Hoa ở đây vì thế vừa rất "Hoa" vừa rất khác Hoa Nam: tiếng Anh là ngôn ngữ làm việc, tiếng Hoa phổ thông học ở trường, phương ngữ nói với ông bà; hội quán đồng hương còn hoạt động mạnh; Tết âm lịch là ngày nghỉ của cả nước. Bài dưới đi qua từng phần để người sắp sang sống, làm việc hay chỉ đi thăm hiểu được nhịp sống ấy.
Người Hoa đến Singapore từ khi nào và từ đâu
Khi Stamford Raffles lập thương điếm năm 1819, trên đảo đã có vài người Hoa trồng hồ tiêu và cây gambir. Chỉ vài năm sau, thuyền buồm từ Hạ Môn, Sán Đầu, Quảng Châu kéo xuống theo gió mùa đông bắc, và người Hoa từ Malacca, Penang cũng chuyển sang. Đến giữa thế kỷ 19, người Hoa đã là nhóm đông nhất trên đảo.
Người Phúc Kiến chiếm phần đông, buôn bán quanh cảng, làm chủ ghe thuyền, mở hiệu buôn. Người Triều Châu làm vườn gambir, hồ tiêu, sau đó buôn gạo và nông sản dọc sông Singapore. Người Quảng Đông làm thợ thủ công, thợ mộc, mở tiệm ăn và tiệm vàng. Người Hẹ nhiều người làm thợ rèn, hiệu cầm đồ, nghề thuốc. Người Hải Nam đến muộn hơn, nhiều người làm bếp trong các nhà người Âu và trên tàu, rồi mở quán cà phê kiểu kopitiam.
Mỗi nhóm lập hội quán riêng, như Phúc Kiến hội quán gắn với miếu Thiên Phúc Cung ở phố Telok Ayer, xây khoảng năm 1839–1842. Ngoài những người đến thẳng từ Hoa Nam còn có người Peranakan (Baba – Nyonya), con cháu những gia đình người Hoa lấy vợ bản địa từ nhiều đời trước ở Malacca, nói tiếng Mã Lai pha Phúc Kiến, mặc áo kebaya và nấu món Nyonya.
Ngưu Xa Thuỷ và các khu người Hoa trên đảo
Kế hoạch đô thị năm 1822 chia thành phố theo nhóm người, dành bờ tây nam sông Singapore cho người Hoa. Khu ấy nay là Chinatown, người Hoa gọi là Ngưu Xa Thuỷ (牛車水, "nước xe bò") vì thời xưa nước ngọt được chở bằng xe bò đến bán. Trong khu cũ, mỗi con phố từng thuộc một nhóm: phố Telok Ayer gần biển của người Phúc Kiến, khu quanh phố Pagoda và Temple của người Quảng Đông.
Ngày nay Chinatown là khu bảo tồn với những dãy nhà phố hai, ba tầng, tầng dưới bán hàng, tầng trên ở, mặt tiền có hành lang có mái che rộng khoảng năm bộ (five-foot way) để người đi bộ tránh mưa nắng. Bảo tàng Di sản Chinatown tái hiện căn phòng trọ chật chội của phu khuân vác, thợ may, những người từng sống ở đây hồi đầu thế kỷ 20.
Nhưng phần lớn người Hoa Singapore không sống ở Chinatown. Khoảng tám phần mười dân Singapore ở căn hộ nhà nước (HDB), nên người Hoa sống rải khắp các khu dân cư như Ang Mo Kio, Toa Payoh, Bedok, Jurong, xen với người Mã Lai và người Ấn. Đời sống cộng đồng vì thế không gói trong một khu phố mà nằm ở trung tâm ăn uống dưới chân chung cư, ngôi miếu nhỏ trong khu dân cư và hội quán ở trung tâm thành phố.
Ngôn ngữ trong một gia đình người Hoa Singapore
Singapore có bốn ngôn ngữ chính thức là tiếng Anh, tiếng Mã Lai, tiếng Hoa phổ thông và tiếng Tamil. Trong một gia đình người Hoa, ba thế hệ thường dùng ba thứ tiếng khác nhau. Bảng dưới là ví dụ giả định của một gia đình gốc Phúc Kiến, khá điển hình.
| Thế hệ | Nói ở nhà | Nói ngoài đường | Đọc viết |
|---|---|---|---|
| Ông bà (sinh khoảng thập niên 1940–1950) | Tiếng Phúc Kiến | Phúc Kiến, ít tiếng Mã Lai chợ | Chữ Hán phồn thể, có người không đọc được |
| Cha mẹ (sinh khoảng thập niên 1970) | Tiếng Hoa phổ thông, Phúc Kiến với ông bà | Tiếng Anh ở cơ quan | Tiếng Anh, chữ Hán giản thể |
| Con cái (sinh sau năm 2005) | Tiếng Anh là chính, ít tiếng Hoa | Tiếng Anh, Singlish | Tiếng Anh; chữ Hán học ở trường |
| Người giúp việc, hàng xóm | Tiếng Anh đơn giản | Singlish pha tiếng Mã Lai, Phúc Kiến | Tiếng Anh |
Singlish là tiếng Anh kiểu Singapore, có ngữ pháp riêng và mượn rất nhiều từ Phúc Kiến, Quảng Đông, Mã Lai, như "lah", "kiasu" (sợ thua) hay "makan" (ăn). Người Việt mới sang thường thấy khó nghe nhất là Singlish nói nhanh ở hàng ăn, chứ không phải tiếng Hoa. Ông bà nhiều nhà vẫn chỉ nói phương ngữ, nên con cháu giao tiếp với ông bà bằng vốn tiếng Phúc Kiến hay tiếng Quảng ít ỏi là chuyện thường gặp.
Hội quán, hội họ và miếu trong đời sống hôm nay
Singapore có hàng trăm hội quán đồng hương và hội họ, nhiều hội đã hơn một trăm năm tuổi. Thời trước, hội quán giúp người mới sang tìm chỗ ở, tìm việc, gửi tiền về quê, lo hậu sự cho người chết không có thân nhân. Nhiều hội còn lập trường học: một số trường nổi tiếng ở Singapore ngày nay khởi đầu là trường của hội quán Phúc Kiến.
Ngày nay hội quán chuyển sang làm văn hoá và học bổng: lớp thư pháp, lớp kịch Triều Châu, đội lân, chương trình đưa thanh niên về thăm làng tổ. Liên đoàn các hội quán (Singapore Federation of Chinese Clan Associations) đứng ra giữ những hoạt động chung. Người trẻ ít đến hội quán hơn thế hệ trước, nên nhiều hội mở lớp học bằng tiếng Anh để kéo con cháu về.
Miếu thì vẫn đông. Thiên Phúc Cung thờ Mã Tổ, miếu Quan Âm ở phố Waterloo, chùa Răng Phật ở Chinatown, chùa Song Lâm ở Toa Payoh đều có người đến thắp hương mỗi ngày, nhất là ngày rằm và mùng một. Tháng bảy âm lịch, khắp các khu chung cư dựng sân khấu tạm để biểu diễn ca nhạc phục vụ "khán giả vô hình" (getai), một nếp sinh hoạt đặc trưng của người Hoa Singapore và Malaysia.
Trung tâm ăn uống: nơi văn hoá người Hoa sống mỗi ngày
Nếu chỉ chọn một nơi để thấy đời sống người Hoa Singapore, đó là trung tâm ăn uống (hawker centre). Năm 2020, văn hoá hàng rong Singapore được UNESCO ghi vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Các trung tâm này ra đời từ thập niên 1970, khi những người bán hàng rong trên phố được đưa vào khu có mái che, có nước sạch.
Trong một trung tâm, các quầy của người Hoa thường theo nhóm phương ngữ của người chủ đầu tiên: cơm gà Hải Nam, cháo và cá hấp Triều Châu, mì xào kiểu Phúc Kiến, bánh củ cải chiên, canh xương sườn thuốc bắc (bak kut teh) kiểu Triều Châu với nước dùng nhiều tiêu. Nhiều quầy truyền qua hai, ba đời, và người địa phương biết rõ quầy nào là của gia đình nào.
Người mới sang nên biết vài nếp nhỏ. Người ta "giữ chỗ" bằng một gói khăn giấy đặt trên bàn. Gọi đồ uống ở quầy riêng, với những cách gọi lai Phúc Kiến – Mã Lai như "kopi" (cà phê sữa đặc), "kopi O" (cà phê đen có đường), "teh C" (trà sữa tươi). Ăn xong nhiều nơi yêu cầu tự dọn khay trả về chỗ quy định. Đó là chuyện thường ngày, nhưng biết trước giúp bạn bớt lúng túng trong những tuần đầu.
Lễ Tết của người Hoa Singapore
Tết âm lịch. Mùng một và mùng hai là ngày nghỉ của cả nước. Khu Chinatown giăng đèn từ khoảng một tháng trước, chợ Tết bán bánh, kẹo, hoa, quýt. Nhà người Hoa đi chúc Tết mang theo hai quả quýt để tặng và nhận lại hai quả khác.
Món gỏi cá trộn ngày Tết (yusheng, lo hei). Cả bàn cùng dùng đũa hất cao các sợi rau, cá sống, vừa hất vừa nói câu chúc. Đây là nếp người Hoa Singapore và Malaysia phát triển từ thập niên 1960, ít gặp ở Hoa Nam.
Chingay. Cuộc diễu hành đêm vào dịp Tết, bắt đầu từ năm 1973, nay có cả các cộng đồng Mã Lai, Ấn tham gia.
Thanh Minh và tháng bảy. Thanh Minh đi tảo mộ hoặc đến nhà lưu tro cốt, vì Singapore đất chật, phần lớn gia đình hoả táng. Tháng bảy âm lịch có lễ cúng cô hồn và sân khấu getai ngoài trời.
Trung Thu. Phố Chinatown và vườn Gardens by the Bay treo đèn lồng, bánh trung thu bán từ một tháng trước, nhiều nhà vẫn tặng bánh cho họ hàng và đối tác.
Người Việt sống và làm việc ở Singapore nên biết gì
Người Việt sang Singapore làm việc, kết hôn hay đi học thường làm việc cùng hoặc dưới quyền người Hoa. Tiếng Anh là đủ cho công việc, nhưng vài câu tiếng Hoa phổ thông giúp gần gũi hơn với người lớn tuổi và người bán hàng. Dịp Tết, quà bằng hai quả quýt và phong bao đỏ cho trẻ con trong nhà đồng nghiệp thân là phép lịch sự được đánh giá cao.
Đừng mặc định mọi người Hoa Singapore đều đọc được chữ Hán hay thích được hỏi về "quê gốc bên Trung Hoa". Nhiều người coi mình trước hết là người Singapore; quê gốc là chuyện của ông cố, họ có khi chỉ biết tên làng qua câu chuyện của bà. Câu hỏi tự nhiên hơn là "nhà bạn là người Phúc Kiến hay Triều Châu", vì nhóm phương ngữ vẫn là một phần bản sắc được nói tới thoải mái.
Nếu có gia đình người Hoa Singapore, bạn sẽ gặp những nếp như ăn cơm đoàn viên đêm giao thừa ở nhà ông bà, mùng một đi chúc Tết họ nội, con cái đưa phong bao cho cha mẹ khi đã đi làm. Đám cưới thường gồm lễ dâng trà cho cha mẹ hai bên vào buổi sáng và tiệc ở nhà hàng buổi tối. Những nếp này khá gần với người Hoa ở Chợ Lớn, nên gia đình Hoa – Việt thường hoà nhập dễ hơn người ta tưởng.
Một chuyện nhỏ hay gây bối rối là cách xưng hô. Người Hoa Singapore gọi nhau bằng tên tiếng Anh kèm họ (ví dụ "Jason Tan"), còn họ ghi theo cách đọc phương ngữ: Tan là Trần, Lim là Lâm, Ng là Hoàng hoặc Ngô, Goh là Ngô, Teo là Trương. Biết cách đọc này giúp bạn nhận ra một đồng nghiệp tên "Lim" và một bà cụ hàng xóm họ "Lâm" thật ra cùng một họ. Với người lớn tuổi, gọi "Uncle", "Auntie" là cách gọi thân mật phổ biến, kể cả với người không quen ở hàng ăn hay trên xe buýt.
Câu hỏi thường gặp
Người Hoa chiếm bao nhiêu phần trăm dân số Singapore?
Theo tổng điều tra dân số năm 2020 của Singapore, người Hoa chiếm khoảng ba phần tư số cư dân (công dân và thường trú nhân), người Mã Lai khoảng một phần bảy, người Ấn khoảng một phần mười, còn lại là các nhóm khác.
Người Hoa Singapore nói tiếng gì?
Tiếng Anh là ngôn ngữ làm việc chung. Tiếng Hoa phổ thông được học ở trường và dùng nhiều trong gia đình. Phương ngữ như Phúc Kiến, Triều Châu, Quảng Đông vẫn được người lớn tuổi dùng, còn người trẻ thường chỉ nói được ít. Ngoài phố còn có Singlish, tiếng Anh pha nhiều từ địa phương.
Ngưu Xa Thuỷ là gì?
Ngưu Xa Thuỷ là tên tiếng Hoa của khu Chinatown Singapore, nghĩa là "nước xe bò", vì thời xưa nước ngọt được chở bằng xe bò vào bán cho cư dân trong khu. Đây là khu người Hoa được vạch theo kế hoạch đô thị năm 1822, nay là khu bảo tồn.
Người Peranakan ở Singapore là ai?
Peranakan hay Baba – Nyonya là con cháu những người Hoa lấy vợ bản địa từ nhiều đời trước ở Malacca, Penang và Singapore. Họ nói tiếng Mã Lai pha Phúc Kiến, có trang phục, đồ gốm, kiến trúc và ẩm thực Nyonya riêng. Singapore có bảo tàng Peranakan giới thiệu nền văn hoá này.
Tết âm lịch ở Singapore được nghỉ mấy ngày?
Mùng một và mùng hai Tết là ngày nghỉ lễ của cả nước Singapore. Nhiều cơ sở người Hoa đóng cửa lâu hơn, có nơi nghỉ đến mùng bốn, mùng năm, còn trung tâm ăn uống có quầy nghỉ cả tuần. Nên hỏi trước nếu cần làm việc với đối tác quanh dịp này.
Người Việt có dễ hoà nhập với cộng đồng người Hoa Singapore không?
Khá dễ nếu nói được tiếng Anh, vì đó là ngôn ngữ chung. Người Việt quen nếp người Hoa ở Chợ Lớn sẽ thấy nhiều điểm giống trong lễ Tết, cưới hỏi, ăn uống. Điều cần tránh là gán người Singapore gốc Hoa với chuyện của nước khác; họ coi mình trước hết là người Singapore.