Lễ Tết của người Hoa trong một năm: từ Nguyên đán, Thanh Minh đến Đông Chí

Một năm của gia đình người Hoa xoay quanh bảy dịp lớn: Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng (Nguyên Tiêu), Thanh Minh, Đoan Ngọ mùng Năm tháng Năm, rằm tháng Bảy, Trung Thu và Đông Chí. Hầu hết theo âm lịch, riêng Thanh Minh và Đông Chí là tiết khí nên rơi vào ngày dương lịch gần như cố định: Thanh Minh khoảng 4–5 tháng 4, Đông Chí khoảng 21–22 tháng 12.

Người Việt cũng ăn Tết, cũng có rằm tháng Giêng, Đoan Ngọ, Trung Thu, nên nhiều người nghĩ hai lịch lễ giống hệt. Chỗ khác nằm ở trọng tâm: nhà người Hoa coi Thanh Minh và Đông Chí là dịp đoàn tụ lớn, trong khi nhà người Việt dồn sức vào ngày giỗ từng người đã khuất. Phần dưới đi qua từng dịp theo thứ tự trong năm, kèm điều thường thấy ở các nhóm Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ, Hải Nam và ở cộng đồng người Hoa nước ngoài.

Bảng lịch lễ một năm của gia đình người Hoa

Bảng dưới gom các dịp chính theo thứ tự thời gian. Cột cuối ghi điểm khác với nếp nhà người Việt để gia đình hai bên dễ đối chiếu. Mỗi nhóm phương ngữ, mỗi gia đình lại có biến thể riêng, nên đây là khung chung chứ không phải quy định.

Nhìn bảng có thể thấy người Hoa giữ cả nhịp âm lịch lẫn nhịp tiết khí. Điều đó giải thích vì sao lịch treo tường trong nhiều gia đình người Hoa ở Việt Nam in song song ngày âm, ngày dương và tên hai mươi bốn tiết khí.

Mùa Tết: từ đưa ông Táo đến rằm tháng Giêng

Với người Hoa, Tết kéo dài khoảng ba tuần chứ không gói trong ba ngày. Bắt đầu từ ngày đưa ông Táo cuối tháng Chạp, cả nhà tổng vệ sinh, dán câu đối đỏ, mua quýt, mua hoa. Người buôn bán còn có tiệc cuối năm gọi là vĩ nha (尾牙), ngày 16 tháng Chạp theo lệ cũ, khi chủ tiệm đãi nhân viên một bữa để cảm ơn một năm làm việc. Ở Đài Loan, Singapore, Malaysia, tiệc vĩ nha đã thành tiệc tất niên của công ty, nhiều doanh nghiệp không phải người Hoa cũng làm theo.

Đêm giao thừa là bữa cơm đoàn viên, bữa quan trọng nhất năm: con cái đi làm xa phải về, ghế để trống cho người vắng mặt. Sáng mùng Một mặc đồ mới, chúc Tết ông bà, nhận lì xì. Các ngày sau có thứ tự riêng tuỳ nhóm: nhà Quảng Đông ăn bữa "khai niên" mùng Hai, nhà Phúc Kiến coi trọng mùng Chín, nhiều gia đình giữ mùng Bảy là ngày nhân nhật. Mùa Tết chỉ thật sự khép lại sau rằm tháng Giêng, khi đèn lồng được hạ xuống.

Ở Việt Nam, hội quán của các bang vẫn là nơi đông nhất mùa Tết. Người lớn tuổi đến chúc nhau, đội lân của hội đi múa từ nhà này sang nhà khác, các cửa tiệm treo dây pháo giả và nhận lân vào "lấy lộc". Bài riêng về Tết Nguyên đán nhà người Hoa trên trang đi kỹ hơn từng ngày.

Thanh Minh: dịp đoàn tụ của cả dòng họ

Nếu Tết là dịp đoàn tụ của một nhà, thì Thanh Minh là dịp đoàn tụ của cả họ. Tiết Thanh Minh rơi vào đầu tháng 4 dương lịch; quanh ngày đó, con cháu đi tảo mộ: nhổ cỏ, sơn lại chữ trên bia, bày đồ cúng, rồi thường ngồi lại ăn với nhau ngay tại nghĩa trang. Người Quảng Đông gọi đi tảo mộ là "hành sơn" (lên núi), dấu vết của thời mộ phần đặt trên đồi ở quê cũ.

Mỗi nhóm có lịch hơi khác. Nhiều gia đình Hẹ đi tảo mộ sớm, từ sau rằm tháng Giêng cho đến Thanh Minh, gọi là "quải chỉ" vì có tục đặt giấy lên mộ. Một số nhà Phúc Kiến, Triều Châu đi trong khoảng mười ngày trước và sau tiết. Ở Việt Nam, nghĩa trang người Hoa trước kia do các bang, hội đồng hương lập và quản lý, nên Thanh Minh còn là dịp các hội tổ chức xe đưa đón, nấu cơm chung cho hội viên.

Điểm khác dễ thấy với người Việt: nhà người Việt làm giỗ từng người vào đúng ngày mất, còn nhiều nhà người Hoa gom việc tưởng nhớ vào Thanh Minh và Tết, ngày giỗ chỉ thắp nhang trong nhà. Khi hai nếp gặp nhau trong một gia đình, đây thường là chỗ cần bàn trước.

Đoan Ngọ và Trung Thu: hai dịp giống tên, khác cách ăn

Đoan Ngọ mùng Năm tháng Năm. Món chính là bánh ú, bánh bá trạng gói lá tre, nhân thịt, trứng muối, đậu xanh, hạt sen tuỳ nhóm. Nhà Quảng Đông chuộng bánh nhân mặn, nhà Triều Châu có bánh ú nhân ngọt, bánh tro (kiềm thuỷ tống) ăn chấm đường. Ngày này gắn với chuyện Khuất Nguyên trầm mình và tục đua thuyền rồng, hiện vẫn tổ chức ở Hồng Kông, Penang, Singapore và nhiều thành phố có người Hoa ở Mỹ, Canada, Úc.

Treo lá ngải, lá xương bồ. Đầu tháng Năm là đầu mùa nóng ẩm ở Hoa Nam, nên tục cũ treo lá ngải trước cửa, tắm nước lá, đeo túi thơm cho trẻ là cách người xưa đối phó với mùa dịch bệnh. Nhiều gia đình ngày nay vẫn giữ như một nét đẹp mùa hè.

Trung Thu rằm tháng Tám. Ở Việt Nam, Trung Thu thiên về Tết thiếu nhi với rước đèn, múa lân. Trong nhà người Hoa, đây vẫn là dịp đoàn tụ của người lớn: biếu bánh trung thu cho họ hàng, đối tác, ăn bưởi, khoai môn, ngắm trăng sau bữa tối. Các xưởng bánh trung thu nổi tiếng ở Chợ Lớn xưa vốn do người Quảng Đông, Triều Châu lập, nên kiểu bánh nướng nhân thập cẩm ở Việt Nam mang dấu ấn rõ của hai nhóm này.

Ở nước ngoài. Tại Singapore và Malaysia, Trung Thu còn gọi là lễ hội lồng đèn, khu phố người Hoa treo đèn suốt nửa tháng. Ở Mỹ, Úc, Canada, các hội đồng hương tổ chức đêm văn nghệ, chợ đêm; nhiều gia đình trẻ chỉ còn giữ phần ăn bánh và gọi điện cho ông bà.

Tháng Bảy và Đông Chí: hai dịp người Việt ít biết

Rằm tháng Bảy với người Việt là Vu Lan, mùa báo hiếu. Với người Hoa, đây là lễ Trung Nguyên, và cả tháng Bảy được coi là một tháng đặc biệt. Ở Singapore, Malaysia, các khu chợ, khu dân cư dựng rạp, tổ chức tiệc chung và sân khấu ca đài (歌台) biểu diễn ca nhạc ngoài trời, hàng ghế đầu để trống theo tục cũ. Penang có lễ Phổ độ kéo dài nhiều ngày ở từng khu phố. Đây là sinh hoạt cộng đồng lớn nhất năm sau Tết ở các nước này.

Đông Chí là ngày đêm dài nhất năm ở Bắc bán cầu. Người Quảng Đông có câu "Đông Chí lớn hơn Tết" (冬至大過年), ý nói phải về nhà ăn bữa Đông Chí. Món không thể thiếu là thang viên, viên bột nếp luộc ăn với nước đường gừng, tương tự chè trôi nước, tượng trưng cho sự tròn đầy. Nhiều người lớn tuổi vẫn nói ăn bát thang viên Đông Chí là thêm một tuổi.

Ở Việt Nam, Đông Chí ít được người Việt để ý, nhưng các tiệm chè người Hoa ở TP.HCM vẫn bán thang viên đắt hàng hôm đó. Ở Singapore, siêu thị bày bột nếp màu từ đầu tháng 12. Hai dịp này là phép thử nhanh xem một gia đình còn giữ nếp cũ tới đâu.

Nếp giữ, nếp đổi khi sống ở nước khác

Ở đâu có người Hoa định cư lâu đời, lịch lễ đều bị kéo giãn theo nhịp làm việc của nước sở tại. Ở Singapore, Malaysia, Indonesia, Tết Nguyên đán là ngày nghỉ chính thức nên vẫn đầy đủ. Ở Mỹ, Canada, Úc, Pháp, Tết rơi vào ngày đi làm, gia đình dời cơm đoàn viên sang cuối tuần gần nhất, còn phố người Hoa tổ chức diễu hành, múa lân cho cả thành phố xem.

Thanh Minh xa quê thì đổi dạng: con cháu ở Úc, Mỹ không về được mộ ông bà ở Việt Nam, nên nhờ họ hàng dọn mộ, gửi ảnh qua điện thoại, hoặc tưởng nhớ tại nhà. Ở các thành phố có nghĩa trang người Hoa lâu năm như Vancouver, San Francisco, Sydney, cộng đồng vẫn tổ chức tảo mộ chung. Đoan Ngọ và Đông Chí là hai dịp rơi rụng nhanh nhất ở thế hệ thứ ba, thường chỉ còn lại trong bếp của bà.

Cái giữ lâu nhất không phải nghi lễ mà là bữa ăn. Nhiều gia đình đã không còn nói tiếng Quảng, tiếng Triều Châu, nhưng mùa nào vẫn gói đúng loại bánh ấy, nấu đúng món ấy. Với người trẻ muốn tìm lại gốc, hỏi bà món gì nấu dịp nào thường là cửa vào dễ nhất.

Những điều người ngoài hay hiểu nhầm

"Người Hoa ăn Tết giống hệt người Việt." Cùng âm lịch nhưng mâm cỗ, lời chúc, thứ tự ngày Tết khác nhau. Người Hoa không có bánh chưng, bánh tét; thay vào đó là bánh tổ, bánh củ cải, gà luộc nguyên con, cá hấp để dành một phần cho "năm nào cũng dư".

"Lễ nào cũng giống nhau ở mọi nhà người Hoa." Năm nhóm phương ngữ lớn ở Việt Nam có lịch và món riêng. Nhà Hẹ, nhà Hải Nam, nhà Triều Châu có thể làm cùng một lễ theo ba cách. Hỏi "nhà mình gốc nhóm nào" trước khi so sánh.

"Giữ lễ là phải cúng thật nhiều." Phần lớn gia đình ngày nay rút gọn: một mâm, một bữa, một lần gặp mặt. Điều được giữ chặt nhất là việc con cháu có mặt, không phải số món trên bàn.

"Người Hoa không làm giỗ." Có làm, nhưng thường nhẹ hơn nếp Việt; nhiều nhà chỉ thắp nhang, nấu món người mất thích. Trọng tâm tưởng nhớ dồn vào Thanh Minh, Tết và tháng Bảy.

Câu hỏi thường gặp

Người Hoa có ăn Tết vào ngày khác người Việt không?

Không. Hai cộng đồng dùng cùng một âm lịch nên mùng Một Tết trùng nhau. Chỉ có một số năm, do cách tính múi giờ khác nhau giữa lịch Việt Nam và lịch Trung Hoa, ngày Sóc có thể lệch một ngày, nhưng trường hợp này hiếm và ít ảnh hưởng tới sinh hoạt gia đình.

Vì sao Thanh Minh luôn rơi vào đầu tháng 4 dương lịch?

Thanh Minh là một trong hai mươi bốn tiết khí, được tính theo vị trí Mặt Trời trên hoàng đạo, tức là theo năm dương lịch. Vì vậy ngày Thanh Minh gần như cố định, khoảng 4 hoặc 5 tháng 4, trong khi ngày âm lịch tương ứng thay đổi mỗi năm.

Gia đình người Hoa ở nước ngoài có còn giữ đủ các lễ không?

Đa số giữ Tết Nguyên đán và Trung Thu, nhiều nhà giữ Thanh Minh. Đoan Ngọ, tháng Bảy và Đông Chí thường chỉ còn ở gia đình có người lớn tuổi hoặc ở Singapore, Malaysia, nơi cộng đồng đông và lễ gắn với sinh hoạt khu phố.

Người không phải người Hoa có nên tham gia lễ ở hội quán không?

Phần lớn hội quán mở cửa cho khách tham quan vào dịp lễ, nhất là rằm tháng Giêng và Tết. Bạn nên ăn mặc kín đáo, đi theo lối của người trong hội, hỏi trước khi chụp ảnh khu thờ và không chen vào chỗ các cụ đang làm lễ.

Có thể tìm lịch lễ riêng của nhóm Triều Châu hay nhóm Hẹ ở đâu?

Cách chắc nhất là hỏi người lớn tuổi trong họ và hội đồng hương của nhóm đó, vì mỗi hội thường có lịch sinh hoạt riêng trong năm. Sách khảo cứu về người Hoa ở Nam Bộ và các bài viết của bảo tàng địa phương cũng ghi lại lịch lễ theo từng bang.

Con cháu không biết tiếng Hoa có làm lễ được không?

Được. Phần cốt lõi của các dịp lễ là gặp mặt, nấu món truyền thống và nhắc tên người đi trước. Lời chúc, câu đối có thể học dần theo từng dịp; nhiều gia đình ghi phiên âm ra giấy cho con cháu đọc theo trong lần đầu.