Tết Nguyên đán nhà người Hoa bắt đầu từ ngày đưa ông Táo cuối tháng Chạp, cao điểm là bữa cơm đoàn viên đêm giao thừa và sáng mùng Một chúc Tết nhận lì xì, rồi kéo dài với các ngày có tên riêng: mùng Hai khai niên, mùng Bảy nhân nhật, đến rằm tháng Giêng mới hết. Cùng ngày với Tết Việt, nhưng món ăn, lời chúc, thứ tự đi thăm và nhiều chi tiết nhỏ khác hẳn.
Bài này đi theo trình tự thời gian, từ những ngày chuẩn bị đến khi cất đèn lồng, ghi rõ nhóm nào làm gì: Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ, Hải Nam. Với gia đình Hoa – Việt, đây là bản đối chiếu để biết lúc nào nên về nhà nội, lúc nào về nhà ngoại.
Những ngày chuẩn bị cuối tháng Chạp
Người Hoa ở Việt Nam và ở Đông Nam Á bắt đầu không khí Tết từ giữa tháng Chạp. Các việc dưới đây thường làm theo thứ tự, mỗi nhà xê dịch vài ngày:
- Tiệc vĩ nha (16 tháng Chạp): bữa cuối năm chủ tiệm đãi người làm. Lệ cũ có món gà, đầu gà hướng về ai thì người đó biết năm sau có thể không được giữ lại; ngày nay chuyện này chỉ còn là giai thoại, tiệc đã thành tiệc tất niên công ty.
- Đưa ông Táo (23 hoặc 24 tháng Chạp): nhà Quảng Đông thường làm ngày 23, nhiều nhà Phúc Kiến, Triều Châu làm ngày 24. Đồ cúng thiên về đồ ngọt, kẹo mạch nha, với ý mong "ông" lên trình chuyện tốt.
- Tổng vệ sinh: quét nhà, lau bàn thờ, giặt rèm phải xong trước giao thừa, vì nhiều gia đình giữ nếp không quét nhà trong mấy ngày đầu năm.
- Dán câu đối, chữ Phúc: giấy đỏ viết chữ đen hoặc vàng, dán hai bên cửa và trên mi cửa. Chữ Phúc dán ngược để đọc thành "phúc đáo" (phúc đến).
- Làm bánh: bánh tổ (niên cao) ngọt, bánh củ cải, bánh khoai môn hấp rồi chiên; nhà Hẹ có bánh nếp, nhà Triều Châu có bánh hồng đào nhân đậu xanh.
- Mua quýt, hoa: quýt có lá, hoa đào, hoa mai, thuỷ tiên. Quýt được chuộng vì tiếng Quảng đọc gần với "cát" (tốt lành) và "kim" (vàng).
Những ngày này hội quán cũng bận: hội viên góp tiền mua đồ cúng chung, đội lân tập luyện, ban trị sự lên danh sách thăm hỏi các cụ cao tuổi trong hội trước Tết.
Đêm giao thừa: bữa cơm đoàn viên
Bữa cơm tối ba mươi Tết là bữa quan trọng nhất năm, gọi là cơm đoàn viên (團圓飯). Con cái đi làm xa, con gái đã lấy chồng gần nhà cũng cố về, ai không về được thì vẫn được đặt một bộ chén đũa. Trên mâm thường có gà luộc nguyên con, thịt heo quay hoặc thịt kho, cá hấp, rau cải để nguyên lá dài, đồ nấm, tôm, và một nồi canh. Món cá ít khi ăn hết, để lại một phần cho câu "niên niên hữu dư" (năm nào cũng dư).
Mỗi nhóm có món riêng. Nhà Quảng Đông chuộng món "phát thái" (tóc tiên) nấu với hàu khô vì tên đọc gần "phát tài, hảo thị". Nhà Phúc Kiến có lẩu, bò bía; nhà Triều Châu có cá hấp lạnh, lẩu, món kho; nhà Hẹ có thịt kho cải chua, đậu hũ dồn thịt. Ở Singapore, Malaysia, mâm giao thừa thường là lẩu, cả nhà ngồi quanh một nồi đến khuya.
Sau bữa ăn, người lớn ngồi thức đón giao thừa, gọi là "thủ tuế" (giữ tuổi). Ở Việt Nam, nhiều gia đình người Hoa vẫn đi hội quán hoặc chùa lúc giao thừa, thắp nén nhang đầu năm rồi về. Ở các nước, đây là giờ gọi điện về cho họ hàng ở Việt Nam, Hồng Kông, Đài Loan; múi giờ khác nhau nên một gia đình ở Úc, Mỹ, Pháp có khi "đón giao thừa" ba lần trong một đêm qua màn hình điện thoại.
Lì xì: tên gọi, phép tắc và cách đưa
Chữ "lì xì" mà người Việt Nam Bộ dùng hằng ngày đến từ tiếng Quảng và tiếng Triều Châu: lợi thị (利是), đọc gần "lai xi", ý là điều lợi, điều tốt. Người Hoa còn gọi là hồng bao (紅包). Bao màu đỏ, trong đựng tiền mới, người đã có gia đình cho trẻ nhỏ và người chưa lập gia đình. Nhà Quảng Đông giữ khá chặt nguyên tắc này: người còn độc thân, dù đã đi làm, vẫn được nhận lì xì từ người lớn.
Cách đưa cũng có phép: người nhỏ chúc trước, người lớn đưa bao bằng hai tay, người nhận đỡ bằng hai tay, cảm ơn, không mở bao trước mặt người cho. Số tiền tránh những con số có âm đọc gần chữ "tử" trong tiếng Quảng; số chẵn và số có chữ 8 được ưa vì gần chữ "phát". Ở Hồng Kông, Singapore, nhiều gia đình còn lì xì cho người bảo vệ toà nhà, nhân viên vệ sinh, cô giúp việc trong những ngày làm việc đầu năm.
Một nếp đáng chú ý ở nhà Quảng Đông là trao đổi quýt: khách đến chúc Tết mang hai quả quýt, khi về chủ nhà đưa lại hai quả khác. Đôi quýt là lời chúc thành cặp, đi một vòng qua tay hai nhà. Với gia đình Hoa – Việt, đây là chi tiết nhỏ nhưng làm các cụ bên nội rất vui khi con dâu, con rể người Việt biết làm.
Lời chúc Tết bằng các phương ngữ
Câu chúc Tết là thứ con cháu ở xa hay quên nhất. Bảng dưới ghi vài câu phổ biến, phiên âm gần đúng để người không nói tiếng Hoa đọc được; cách đọc thực tế khác nhau theo vùng.
| Câu chúc (chữ Hán) | Âm Hán Việt | Đọc gần đúng | Dùng khi nào |
|---|---|---|---|
| 恭喜發財 | Cung hỷ phát tài | Tiếng Quảng: "cung hây phát choi" | Câu chúc chung với mọi người, nhất là người buôn bán |
| 新年快樂 | Tân niên khoái lạc | Tiếng Phổ thông: "xin nian kuai le" | Câu chúc lịch sự, dùng với bạn bè, đồng nghiệp |
| 身體健康 | Thân thể kiện khang | Tiếng Quảng: "san thai kin hong" | Chúc ông bà, người lớn tuổi |
| 萬事如意 | Vạn sự như ý | Tiếng Quảng: "man si yu yi" | Câu chúc đi kèm câu khác, dùng được với mọi người |
| 新正如意 | Tân chính như ý | Tiếng Triều Châu, Phúc Kiến: "sin chiaⁿ jû ì" (gần đúng) | Lời chúc quen thuộc của nhà Triều Châu, Phúc Kiến |
| 學業進步 | Học nghiệp tiến bộ | Tiếng Quảng: "hok yip chun bou" | Người lớn chúc lại trẻ con khi đưa lì xì |
Nếu không chắc cách đọc, chúc bằng tiếng Việt kèm một câu "cung hỷ phát tài" là đủ lịch sự. Người lớn tuổi thường quý ý hơn là phát âm chuẩn.
Từ mùng Một đến mùng Bảy: mỗi ngày một việc
Mùng Một. Mặc đồ mới, ưu tiên màu đỏ, chúc Tết ông bà cha mẹ trong nhà, đi hội quán hoặc chùa. Nhiều nhà giữ nếp không quét nhà, không đổ rác, không dùng dao kéo trong ngày này, với ý không "quét" lộc đi. Bữa sáng có nhà ăn chay.
Mùng Hai khai niên. Nhà Quảng Đông coi mùng Hai là ngày "khai niên" (開年), ăn bữa đầu năm thịnh soạn; con gái đã lấy chồng về thăm nhà mẹ đẻ. Người buôn bán cúng mở hàng hôm này rồi mới mở cửa tiệm vào các ngày sau.
Mùng Ba. Theo nếp cũ, mùng Ba gọi là ngày "xích khẩu" (赤口), dễ cãi cọ, nên nhiều gia đình không đi chúc Tết, ở nhà nghỉ ngơi. Ngày nay nhiều nhà không còn để ý chuyện này.
Mùng Bốn đến mùng Sáu. Các cửa tiệm lần lượt mở hàng, đội lân đến múa trước cửa, chủ tiệm treo bao lì xì kèm rau xà lách lên cao để lân "hái thanh" (採青). Đây là cảnh quen thuộc ở các phố người Hoa từ TP.HCM, Hội An (Đà Nẵng) đến Penang, Yaowarat.
Mùng Bảy nhân nhật. Mùng Bảy được coi là ngày sinh chung của loài người (人日). Nhiều nhà nấu cháo hoặc canh bảy loại rau. Ở Singapore, Malaysia, mùng Bảy là ngày cả nhà quây quanh đĩa gỏi cá trộn rau củ, cùng gắp đảo thật cao và nói lời chúc, một tục phổ biến ở hai nước này từ thập niên 1960.
Mùng Chín. Nhà Phúc Kiến coi đêm mùng Tám rạng mùng Chín là dịp lễ lớn, dựng bàn cúng ngoài sân với mía cây. Ở Penang, Singapore, phố người Phúc Kiến đông vui không kém đêm giao thừa.
Đội lân của hội quán trong những ngày đầu năm
Múa lân ngày Tết ở Việt Nam phần lớn bắt nguồn từ các đội lân của hội quán, võ đường người Hoa. Mỗi bang có kiểu lân riêng: lân Quảng Đông đầu to, mắt chớp, sừng một chiếc; lân Phật Sơn và lân Hạc Sơn khác nhau ở dáng đầu và bộ bước; nhà Hẹ có kiểu lân đầu dẹt riêng. Trống, chiêng, chập chõa đi theo nhịp riêng của từng phái, người trong nghề nghe tiếng trống là biết đội nào.
Lịch múa ngày Tết thường bắt đầu từ sáng mùng Một ở chính hội quán, sau đó đội đi các nhà hội viên, các cửa tiệm đã đăng ký từ trước. Phần đáng xem nhất là "hái thanh": bao lì xì buộc cùng bó rau xà lách treo cao, lân phải đứng trên vai người hoặc leo cột để lấy, rồi nhả rau ra trước cửa như rải lộc. Tiếng "thanh" (rau xanh) đọc gần chữ "sinh" trong tiếng Quảng, nên rau tượng trưng cho sự sinh sôi.
Ngày nay nhiều đội lân có thành viên người Việt, người Khmer, cả nữ giới, thi đấu ở giải trong nước và quốc tế, biểu diễn mai hoa thung trên cột cao. Với gia đình người Hoa, mời lân vào nhà ngày Tết vẫn là cách giữ liên lạc với hội quán: tiền lì xì cho lân là đóng góp nuôi đội, mua trống, may đầu lân mới.
Khác Tết Việt ở đâu: bản đối chiếu cho gia đình hai nếp
Mâm cúng và món Tết là chỗ khác rõ nhất. Bàn thờ nhà người Hoa ngày Tết có gà luộc, heo quay, bánh tổ, quýt, trà và rượu; không có bánh chưng, bánh tét, mâm ngũ quả kiểu Nam Bộ. Giờ chúc Tết cũng khác: nhiều nhà người Việt có tục "xông đất" chọn người hợp tuổi bước vào nhà đầu tiên, trong khi nhà người Hoa ít đặt nặng chuyện này mà chú ý không làm những việc mang tiếng xấu trong ngày đầu năm.
Thứ tự thăm họ hàng cũng là chỗ dễ va chạm trong gia đình Hoa – Việt. Theo nếp Quảng Đông, con gái về nhà mẹ đẻ vào mùng Hai; theo nhiều nhà người Việt, mùng Một nhà nội, mùng Hai nhà ngoại, mùng Ba thầy. Hai lịch có thể khớp nếu bàn sớm. Một cặp vợ chồng giả định: chồng gốc Quảng Đông, vợ người Việt quê Cần Thơ. Họ giao thừa ở nhà nội tại TP.HCM, sáng mùng Một chúc Tết bên nội và đi hội quán, mùng Hai về Cần Thơ ăn Tết bên ngoại, mùng Bảy quay lại ăn bữa nhân nhật với ông bà nội.
Việc giữ hay đổi do mỗi nhà quyết. Điều đáng tránh chỉ là ngầm so sánh nếp nhà nào "đúng" hơn. Cả hai nếp đều đến từ cùng một nền văn hoá âm lịch và đều nhằm cùng một việc: tụ họp người thân lúc năm mới.
Câu hỏi thường gặp
Người Hoa có thả cá chép ngày ông Táo như người Việt không?
Thường không. Tục thả cá chép tiễn ông Táo là nếp riêng của người Việt. Nhà người Hoa cúng ông Táo bằng kẹo mạch nha, đồ ngọt, trà, có nơi đốt hình ông Táo bằng giấy để tiễn, rồi dán hình mới khi rước ông về vào đêm giao thừa hoặc mùng Bốn.
Lì xì bao nhiêu thì hợp lệ trong nhà người Hoa?
Không có mức cố định. Gia đình thường chọn số chẵn, tránh con số có âm đọc gần chữ xấu theo tiếng Quảng, ưa số có chữ 8. Quan trọng hơn số tiền là tiền mới, bao đỏ, đưa bằng hai tay và nói lời chúc khi đưa.
Con dâu người Việt có cần mặc đồ đỏ ngày mùng Một nhà chồng gốc Hoa không?
Không bắt buộc, nhưng màu đỏ hoặc màu tươi được các cụ người Hoa ưa trong ngày đầu năm. Nhiều nhà kiêng màu trắng, đen toàn thân vì gắn với tang lễ. Nếu không chắc, hỏi chồng hoặc mẹ chồng trước một hai ngày là cách nhẹ nhàng nhất.
Vì sao người Hoa dán chữ Phúc ngược?
Chữ "ngược" (倒) và chữ "đến" (到) trong tiếng Phổ thông và nhiều phương ngữ đọc giống nhau. Dán chữ Phúc ngược nên người nhìn sẽ nói "phúc đảo", nghe như "phúc đáo", tức phúc đến. Đây là lối chơi chữ đồng âm rất phổ biến trong phong tục người Hoa.
Tết ở hội quán người Hoa có gì cho khách tham quan?
Mùa Tết, nhiều hội quán ở TP.HCM, Hội An, Penang, Malacca mở cửa đón khách, treo đèn lồng, có múa lân vào các ngày đầu năm. Khách nên đi vào buổi sáng, ăn mặc kín đáo, giữ trật tự ở gian thờ và hỏi trước khi chụp ảnh các cụ.
Ở nước ngoài, gia đình người Hoa ăn Tết vào ngày đi làm như thế nào?
Phần lớn dời cơm đoàn viên sang tối gần nhất có thể, thường là cuối tuần; trẻ con vẫn đi học. Các khu phố người Hoa tổ chức diễu hành, múa lân vào cuối tuần sau Tết để đông người xem. Ở Singapore, Malaysia, Indonesia thì Tết là ngày nghỉ chính thức.