Với người Hoa, rằm tháng Giêng (Nguyên Tiêu, 元宵) là đêm khép lại mùa Tết: nhà nhà treo đèn, cả phố đi xem đèn, đoán câu đố viết trên đèn, ăn thang viên và ở nhiều nơi có rước kiệu từ hội quán. Đây là đêm trăng tròn đầu tiên của năm mới, nên vừa là lễ của gia đình vừa là lễ hội đường phố.
Người Việt cũng coi trọng rằm tháng Giêng, nhưng chủ yếu đi chùa. Ở các khu có người Hoa sinh sống lâu đời như TP.HCM, Hội An (Đà Nẵng), Thủ Dầu Một (Bình Dương cũ, nay thuộc TP.HCM), hay Penang, Singapore, phần lễ hội đường phố mới là thứ làm nên đêm Nguyên Tiêu. Bài này đi qua nguồn gốc, các tục chính và nét riêng ở từng nơi.
Nguyên Tiêu là gì và vì sao gắn với đèn
"Nguyên" là đầu tiên, "tiêu" là đêm; Nguyên Tiêu là đêm rằm đầu tiên của năm âm lịch. Người Hoa còn gọi là Thượng Nguyên, cặp với Trung Nguyên rằm tháng Bảy và Hạ Nguyên rằm tháng Mười. Tục treo và xem đèn đêm rằm tháng Giêng đã có từ rất sớm; thơ đời Đường, đời Tống tả cảnh kinh thành không đóng cửa, cả thành đi xem đèn suốt đêm, nên trong tiếng Hoa lễ này còn có tên Đăng tiết (lễ đèn).
Với nhà buôn và người làm nghề, Nguyên Tiêu là mốc trở lại nhịp bình thường: sau đêm này, đèn lồng Tết được hạ xuống, câu đối có thể giữ đến hết năm, nhưng mọi việc làm ăn chạy hết tốc độ. Người lớn tuổi trong nhà Quảng Đông hay nói "qua rằm mới hết Tết", nên các cuộc thăm hỏi họ hàng xa, các bữa tiệc hội đồng hương đầu năm thường dồn vào trước ngày rằm.
Đêm rằm cũng là dịp đoàn tụ thứ hai sau giao thừa. Nhiều gia đình có con đi làm, đi học xa không về được dịp Tết thì cố về dịp này. Bữa tối không cầu kỳ như cơm đoàn viên, món chính thường là thang viên và vài món nhà làm, sau đó cả nhà ra phố xem đèn.
Đố đèn: câu đố viết trên lồng đèn
Cách chơi cũ. Người ta viết câu đố lên giấy dán vào lồng đèn hoặc treo dưới đèn; ai đoán được thì gỡ giấy, đến chỗ ban tổ chức đọc đáp án, đúng thì nhận quà nhỏ. Tục này gọi là "sai đăng mê" (猜燈謎), đoán câu đố đèn.
Câu đố chữ là chính. Phần lớn câu đố đèn chơi trên mặt chữ Hán: tách, ghép, bớt nét để ra một chữ khác, hoặc đố tên người, tên địa danh, câu thơ. Ví dụ dạng quen thuộc: "một người đứng cạnh cây" là chữ 休 (hưu, nghỉ), vì chữ ấy gồm bộ nhân và chữ mộc.
Ở hội quán Việt Nam. Một số hội quán và trường Hoa văn ở TP.HCM vẫn tổ chức đố đèn đêm rằm, có cả câu đố tiếng Việt để người trẻ không đọc được chữ Hán cùng tham gia. Đây là dịp hiếm hoi người lớn tuổi đứng giảng giải mặt chữ cho con cháu ngay tại chỗ.
Ý nghĩa với người học tiếng. Với gia đình muốn con giữ chữ Hán, đố đèn là cách học vui và nhớ lâu: mỗi câu đố là một bài học về cấu tạo chữ. Nhiều lớp Hoa văn cuối tuần cho học trò tự soạn câu đố treo lên đèn trong buổi liên hoan rằm tháng Giêng.
Thang viên và nguyên tiêu: bánh trôi của đêm rằm
Món ăn biểu trưng của đêm rằm là những viên bột nếp tròn nấu nước đường. Ở miền Nam Trung Hoa và trong cộng đồng người Hoa ở Việt Nam, Đông Nam Á, món này gọi là thang viên (湯圓); ở miền Bắc gọi là nguyên tiêu, làm bằng cách lăn nhân trong bột khô nhiều lần chứ không nặn. Tên "đoàn viên" và hình viên tròn gợi sự sum họp, nên món này có mặt cả trong rằm tháng Giêng lẫn Đông Chí.
Nhân thang viên rất đa dạng: mè đen xay với mỡ, đậu phộng, đậu xanh, có loại không nhân nhỏ như hạt đậu, nhuộm hồng, xanh. Nước dùng là nước đường gừng, đường phèn, có nhà nấu với rượu nếp nhẹ. Người Việt Nam Bộ thấy quen vì gần với chè trôi nước; điểm khác là thang viên người Hoa thường nhỏ hơn, vỏ mỏng, nhân sệt chảy khi cắn.
Ở nhiều gia đình người Hoa Việt Nam, thang viên đêm rằm được cúng lên bàn thờ trước, sau đó mới chia cho cả nhà, mỗi người một bát. Trẻ con hay tranh viên to nhất, người lớn để lại vài viên nhỏ cho người về muộn. Đó là chi tiết nhỏ mà con cháu ở xa thường kể lại khi nói về đêm rằm ở nhà ông bà.
Nhà Triều Châu, Phúc Kiến còn làm các loại bánh nếp hấp đêm rằm. Ở Singapore, Malaysia, siêu thị bán sẵn thang viên đông lạnh, nên đa số gia đình trẻ chỉ còn mua về nấu; vài nhà vẫn giữ việc ngồi nặn bánh chung buổi chiều, coi là việc của ba thế hệ cùng làm.
Rước kiệu và lễ hội ở các phố người Hoa Việt Nam
Ở Việt Nam, rằm tháng Giêng là dịp lễ lớn của nhiều hội quán. Tại Thủ Dầu Một (Bình Dương cũ, nay thuộc TP.HCM), lễ hội chùa Bà Thiên Hậu thu hút rất đông người, có rước kiệu đi qua các phố chính với đoàn lân, rồng, đội trống, xe hoa của từng bang. Lễ hội này đã được ghi vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia, và là một trong những dịp tụ hội đông nhất của người Hoa Nam Bộ.
Ở TP.HCM, các hội quán trong khu Chợ Lớn cũ treo đèn, có múa lân, đố đèn và tiệc của hội đồng hương. Nhiều người Hoa ở các tỉnh miền Tây về TP.HCM dịp này để đi lễ ở hội quán của bang mình rồi về. Ở Hội An (Đà Nẵng), đêm rằm tháng Giêng các hội quán Phúc Kiến, Quảng Triệu, Triều Châu, Hải Nam mở cửa, phố cổ treo đèn, đông khách từ nơi khác đến.
Ở miền Tây, nơi người Triều Châu đông, rằm tháng Giêng gắn với các miếu Thiên Hậu, miếu Ông Bổn ở Bạc Liêu (nay thuộc Cà Mau), Sóc Trăng (nay thuộc Cần Thơ), Rạch Giá (nay thuộc An Giang). Nét riêng ở đây là các đội nhạc lễ, đoàn hát Tiều và màn rước có cả người Việt, người Khmer trong xóm cùng tham gia, cho thấy lễ của một nhóm đã thành lễ của cả vùng. Nhiều nơi còn có tục đấu giá đồ lễ sau ngày rằm, tiền thu được dùng để tu bổ miếu và làm việc từ thiện cho năm sau.
Điều đáng chú ý là lễ rước ở các nơi đều do cộng đồng tự tổ chức: ban trị sự hội quán phân công, hội viên góp tiền, các đội lân, đội nhạc của trường Hoa, võ đường cùng tham gia. Người ngoài đứng xem nên đứng hai bên đường theo hướng dẫn, không chen vào đoàn rước, không đứng chắn trước kiệu để chụp ảnh.
Lồng đèn: kiểu đèn, nghề làm đèn và phố đèn
Chiếc đèn lồng đỏ tròn treo trước cửa là kiểu phổ biến nhất, khung tre hoặc khung sắt, bọc vải lụa hoặc giấy đỏ, tua vàng ở dưới. Ngoài ra còn đèn bát giác, đèn hình hoa sen, đèn cá chép, đèn hình con giáp của năm, và đèn kéo quân (tẩu mã đăng) với hình người ngựa chạy vòng nhờ hơi nóng của ngọn nến bên trong. Mỗi kiểu đèn có chỗ dùng riêng: đèn tròn treo cửa và hội quán, đèn hình con vật cho trẻ con cầm đi rước, đèn lớn nhiều tầng treo ở chính điện hội quán do hội viên góp tiền làm.
Ở TP.HCM, con đường làm và bán lồng đèn quen thuộc nhất nằm trong khu Chợ Lớn cũ, nơi nhiều gia đình người Hoa làm đèn từ đời cha ông, mùa Tết và mùa Trung Thu sáng rực cả dãy phố. Ở Hội An (Đà Nẵng), nghề làm đèn lồng khung tre bọc vải lụa chịu ảnh hưởng rõ của kiểu đèn mà thương nhân người Hoa mang tới phố cảng xưa; ngày nay đèn Hội An đã thành sản phẩm riêng của phố cổ, bán cho khách khắp nơi.
Ở các nước, lồng đèn Nguyên Tiêu ngày càng được làm lớn bằng khung thép, đèn LED, dựng thành cụm tượng đèn cao vài mét ở quảng trường, công viên. Những cụm đèn này thường do các hội người Hoa đặt làm từ xưởng chuyên nghiệp. Dù vậy, chiếc đèn tre bọc vải nhỏ treo trước cửa nhà vẫn được nhiều gia đình giữ, vì đó là thứ ông bà còn nhớ cách tự làm.
Chap Goh Mei ở Penang và Nguyên Tiêu ở các nước
Ở Malaysia và Singapore, đêm rằm tháng Giêng được gọi theo tiếng Phúc Kiến là Chap Goh Mei (十五暝, đêm mười lăm). Penang nổi tiếng với tục các cô gái chưa chồng ném quýt xuống biển, có khi viết tên hoặc số liên lạc lên quả quýt, với mong ước gặp được người thương; thanh niên chèo thuyền hoặc đứng ven bờ vớt quýt. Tục này thường được giới thiệu như "ngày lễ tình nhân của người Hoa" ở Malaysia, có dàn dựng biểu diễn, chợ đêm, diễu hành ở khu Esplanade.
Ở Đài Loan, đêm Nguyên Tiêu có lễ hội đèn quy mô lớn, thả đèn trời ở Bình Khê, đốt pháo ở Diêm Thuỷ; đây là các lễ hội được du khách biết đến rộng rãi. Ở Mỹ, Canada, Úc, Nguyên Tiêu thường gộp vào chuỗi sự kiện Tết của khu phố người Hoa, có hội chợ đèn lồng, đố đèn song ngữ cho trẻ con.
Người Hoa gốc Việt sống ở nước ngoài thường giữ phần ăn thang viên và đi chùa, hội quán của cộng đồng gốc Việt, nơi kết hợp cả nếp Hoa lẫn nếp Việt. Đêm rằm vì vậy là dịp con cháu thấy rõ gia đình mình đã mang theo những gì từ quê nhà thứ hai.
Gợi ý cho gia đình muốn giữ đêm rằm tháng Giêng
Không cần làm đủ mọi tục, một gia đình có thể chọn vài việc vừa sức để con cháu có kỷ niệm về đêm này:
- Nặn thang viên cùng con buổi chiều, mỗi người tự làm nhân mình thích.
- Treo một hai chiếc đèn lồng trước cửa từ mùng Một và hạ xuống sau đêm rằm, để con thấy mốc hết Tết.
- Soạn năm câu đố chữ đơn giản dán lên đèn cho con đoán, có cả câu tiếng Việt cho trẻ chưa học chữ Hán.
- Đưa con đi hội quán của bang nhà mình hoặc xem rước kiệu, kể cho con hội quán đó do ai lập, từ khi nào.
- Gọi điện cho họ hàng ở nước khác lúc trăng lên, vì đây là đêm trăng tròn đầu năm mà người xa nhà hay nhớ.
Mỗi việc chỉ mất một hai giờ nhưng tạo được nếp. Trẻ lớn lên với một đêm rằm có đèn, có bánh, có câu chuyện về hội quán thường tự tìm về những dịp này khi đã đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Giêng người Hoa có ăn chay không?
Một số gia đình và người lớn tuổi ăn chay ngày rằm, nhất là nhà có người theo đạo Phật. Nhưng ăn chay không phải tục chung của Nguyên Tiêu; nhiều nhà vẫn nấu bữa tối có thịt cá bình thường, chỉ thêm thang viên và đồ ngọt.
Thang viên và chè trôi nước khác nhau thế nào?
Cả hai đều là viên bột nếp có nhân nấu nước đường. Thang viên của người Hoa thường nhỏ hơn, vỏ mỏng, nhân mè đen hoặc đậu phộng sệt, nước đường gừng trong; chè trôi nước Nam Bộ viên to, nhân đậu xanh, có nước cốt dừa và mè rang rắc lên.
Đố đèn có cần biết chữ Hán không?
Câu đố truyền thống chủ yếu chơi trên mặt chữ Hán nên người đọc được chữ dễ đoán hơn. Ở Việt Nam và nước ngoài, nhiều nơi đã soạn câu đố song ngữ hoặc đố bằng tiếng Việt, tiếng Anh để trẻ con và khách cùng tham gia.
Đi xem rước kiệu Bà Thiên Hậu ở Thủ Dầu Một cần lưu ý gì?
Lễ hội rất đông, nên đi sớm, gửi xe xa trung tâm, giữ đồ cá nhân cẩn thận và mang nước uống. Khi đoàn rước đi qua, đứng hai bên đường, không chen vào giữa đoàn, không leo lên chỗ cao để chụp ảnh và nhường chỗ cho người lớn tuổi.
Chap Goh Mei có phải lễ riêng của Malaysia không?
Chap Goh Mei là tên tiếng Phúc Kiến của đêm rằm tháng Giêng, nên lễ này có ở mọi cộng đồng người Hoa. Tục ném quýt xuống biển để tìm người thương thì gắn rõ nhất với Penang và một số nơi ở Malaysia, Singapore.
Sau rằm tháng Giêng có cần hạ đèn lồng, câu đối không?
Nếp chung là hạ đèn lồng Tết sau rằm tháng Giêng để đánh dấu hết mùa Tết. Câu đối và chữ Phúc thì nhiều nhà để đến khi bạc màu hoặc đến Tết năm sau mới thay. Không có quy định cứng, mỗi gia đình theo thói quen riêng.