Trong gia đình người Hoa, hai mốc đời người được làm lễ rõ nhất ngoài cưới hỏi là đầy tháng của em bé và mừng thọ của ông bà. Đầy tháng gắn với trứng nhuộm đỏ, chân giò hầm gừng giấm, tiệc mãn nguyệt; mừng thọ gắn với mì trường thọ, bánh đào thọ và lời chúc của con cháu, thường bắt đầu từ tuổi sáu mươi.
Người Việt cũng làm đầy tháng, thôi nôi và mừng thọ, nên gia đình Hoa – Việt thường thấy giống nhau ở khung, khác ở món ăn và vài tục nhỏ. Bài này đi qua từng phần: thời gian ở cữ, quà báo tin, tiệc đầy tháng, thôi nôi, rồi đến mừng thọ, kèm những món quà nên chọn và nên tránh.
Ở cữ: ba mươi ngày đầu của mẹ và bé
Người Hoa gọi thời gian sau sinh là "toạ nguyệt tử" (坐月子), nghĩa là ngồi đủ tháng. Theo nếp cũ, người mẹ ở trong nhà ba mươi ngày, giữ ấm, ăn các món nóng, hạn chế ra gió, việc nhà do mẹ chồng, mẹ ruột hoặc người giúp việc lo. Nhiều kiêng cữ cũ như không gội đầu cả tháng hiện được các bác sĩ sản khoa khuyên điều chỉnh theo điều kiện vệ sinh hiện đại; gia đình ngày nay thường giữ phần ăn uống và nghỉ ngơi, bỏ bớt phần kiêng khem quá mức.
Món gắn liền với ở cữ của người Quảng Đông là chân giò hầm gừng giấm (豬腳薑): chân giò, gừng già, trứng luộc, nấu trong giấm đen ngọt nhiều giờ. Món này được nấu từ khi bé chào đời, vừa cho mẹ ăn vừa để mời khách đến thăm. Ở Hồng Kông, ngửi thấy mùi gừng giấm trong khu nhà là biết có nhà vừa sinh em bé.
Ở Singapore, Malaysia, Đài Loan, các trung tâm chăm sóc sau sinh (ở cữ trọn gói) đã thành dịch vụ phổ biến; nhiều gia đình thuê người chăm sóc chuyên nấu món ở cữ đến nhà. Ở Việt Nam, gia đình người Hoa đa phần vẫn để mẹ chồng, mẹ ruột chăm, kết hợp món Hoa với món ở cữ của người Việt như móng giò hầm đu đủ, canh rau ngót.
Báo tin và quà đầy tháng
Trứng nhuộm đỏ. Khi bé đầy tháng, gia đình luộc trứng gà, nhuộm vỏ đỏ, gửi cho họ hàng, hàng xóm, đồng nghiệp như lời báo tin vui. Số trứng mỗi phần thường là chẵn, có nhà phân biệt bé trai, bé gái bằng số lượng. Ở Việt Nam, nhiều gia đình người Hoa đặt trứng đỏ ở các tiệm trong khu người Hoa, đóng hộp kèm gừng ngâm hồng.
Gừng ngâm hồng. Gừng non thái lát ngâm giấm ngọt màu hồng, ăn kèm trứng đỏ. Hai món đi đôi với nhau trong hộp quà đầy tháng của người Quảng Đông, Hồng Kông.
Bánh rùa đỏ. Người Phúc Kiến và người Peranakan ở Singapore, Malaysia có bánh rùa đỏ (紅龜粿), bánh nếp đỏ in hình mai rùa, nhân đậu xanh hoặc đậu phộng. Con rùa tượng trưng cho sống lâu, màu đỏ cho niềm vui. Bánh được tặng kèm trứng đỏ trong hộp đầy tháng.
Hộp quà ngày nay. Ở TP.HCM, hộp quà đầy tháng của nhiều gia đình người Hoa đã thêm bánh bông lan, bánh quy, xôi gấc theo nếp Việt bên cạnh trứng đỏ và gừng hồng. Ở Singapore, hộp quà đặt sẵn từ tiệm bánh, có cả bánh rùa đỏ, bánh bò, trứng đỏ và một tấm thiệp ghi tên bé bằng hai thứ chữ. Cách đóng hộp thay đổi, nhưng hai món trứng đỏ và màu đỏ chủ đạo gần như vẫn giữ nguyên.
Quà khách mang đến. Khách thường mừng phong bì đỏ, vòng vàng, lắc tay cho bé, quần áo, đồ dùng. Ông bà nội ngoại hay tặng vòng vàng hoặc khoá vàng (trường mệnh toả) với lời chúc bé khoẻ mạnh, sống lâu.
Tiệc đầy tháng, cạo tóc và lễ thôi nôi
Tiệc đầy tháng (滿月酒) là dịp lần đầu bé được giới thiệu với họ hàng, bạn bè. Ở nhà người Hoa, tiệc thường làm ở nhà hàng hoặc tại nhà, có món heo quay, gà, mì, trứng đỏ và chân giò gừng giấm. Bé được bế ra chào khách, ông bà bế bé đi một vòng các bàn. Nhiều nhà làm lễ cúng tổ tiên báo tin có thêm cháu trước bữa tiệc.
Một tục kèm theo là cạo tóc đầy tháng: cạo tóc máu của bé, có nhà để lại một nhúm ở đỉnh đầu. Tóc máu được giữ lại, nhiều gia đình mang đi làm bút lông "thai mao bút" làm kỷ niệm, đây là dịch vụ khá phổ biến ở Đài Loan, Hồng Kông. Với nhiều gia đình ngày nay, việc cạo tóc là tuỳ chọn, phụ thuộc thời tiết và sức khoẻ của bé.
Khi bé tròn một tuổi, người Hoa làm lễ "trảo chu" (抓周), giống lễ thôi nôi bốc đồ của người Việt: bày trước mặt bé sách, bút, tiền, thước, ống nghe đồ chơi, xem bé chọn món nào trước để vui đoán sở thích sau này. Cả hai nếp đều coi đây là phần vui của lễ, không ai coi lựa chọn của bé là thật. Trong gia đình Hoa – Việt, lễ thôi nôi là lễ dễ kết hợp nhất, chỉ thêm vài món của nhà bên kia vào mâm.
Mừng thọ: tuổi nào làm và vì sao làm sớm một năm
Người Hoa thường bắt đầu làm lễ mừng thọ cho ông bà từ tuổi sáu mươi, tròn một vòng hoa giáp, rồi các mốc bảy mươi, tám mươi, chín mươi. Lễ lớn nhất thường ở các tuổi chẵn chục; những năm khác chỉ là bữa sinh nhật trong nhà. Tuổi được tính theo tuổi mụ, tức cộng thêm một so với tuổi dương lịch, và ngày tổ chức theo ngày sinh âm lịch.
Nhiều gia đình Quảng Đông và miền Nam Trung Hoa có câu "làm chín không làm mười" (做九不做十): mừng thọ sáu mươi được tổ chức vào năm năm mươi chín tuổi mụ, bảy mươi vào năm sáu mươi chín. Cách giải thích phổ biến là chữ "thập" (mười) trọn vẹn quá thì dễ đi xuống, còn "cửu" (chín) đọc gần "cửu" (lâu dài). Không phải nhà nào cũng theo, nên con cháu nên hỏi ông bà muốn làm năm nào.
Trước ngày tiệc, con cháu thường may cho ông bà một bộ đồ mới màu đỏ hoặc đỏ sẫm, có nhà chọn áo thêu chữ Thọ. Người được mừng thọ ngồi ở bàn chính, quay mặt ra cửa, con trưởng đứng ra cảm ơn khách và kể vài chuyện về cuộc đời ông bà. Ở nhiều gia đình, phần kể chuyện ấy là lúc con cháu lần đầu biết ông bà từng đi từ quê nào, làm nghề gì, vượt qua những năm khó khăn ra sao.
Người Việt cũng có mốc mừng thọ tương tự, nhất là thượng thọ tám mươi, chín mươi được làng xã chúc mừng. Trong gia đình Hoa – Việt, chỉ cần thống nhất tính tuổi theo kiểu nào và tổ chức theo ngày âm hay ngày dương là tránh được việc hai bên làm lệch năm nhau.
Món ăn và trang trí trong tiệc mừng thọ
Tiệc mừng thọ người Hoa có vài món và vật trang trí gần như không thể thiếu. Bảng dưới liệt kê các món phổ biến và ý nghĩa đi kèm.
| Món, vật | Mô tả | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Mì trường thọ | Sợi mì dài, xào hoặc nấu nước, không cắt ngắn | Sống lâu; người thọ ăn đũa đầu tiên |
| Bánh đào thọ (壽桃) | Bánh bao hình trái đào, chóp nhuộm hồng, nhân đậu sen hoặc đậu xanh | Trái đào tiên trong truyện cổ, tượng trưng trường thọ |
| Trứng đỏ | Trứng luộc nhuộm vỏ đỏ | Niềm vui, sinh sôi |
| Chữ Thọ lớn | Chữ 壽 viết hoặc cắt giấy đỏ treo giữa phòng tiệc | Chủ đề của buổi lễ |
| Nến đỏ, đèn lồng | Đặt ở bàn chính | Không khí vui, ấm áp |
| Câu đối thọ | Các câu như "phúc như Đông Hải, thọ tỉ Nam Sơn" | Chúc phúc nhiều như biển Đông, thọ như núi Nam |
Trình tự tiệc thường là con cháu lần lượt chúc thọ theo thứ bậc, có nhà vẫn giữ lạy, nhiều nhà chuyển sang cúi chào và trao phong bì đỏ. Cháu nhỏ được dạy câu chúc ngắn bằng tiếng Hoa để chúc ông bà, phần mà các cụ thường nhớ lâu nhất.
Mừng thọ ở hội quán và ở cộng đồng người Hoa nước ngoài
Ngoài lễ trong gia đình, nhiều hội đồng hương, hội họ (tông thân hội) của người Hoa có lệ mừng thọ chung cho hội viên cao tuổi mỗi năm. Các cụ từ bảy mươi, tám mươi tuổi trở lên được mời đến hội quán hoặc nhà hàng, nhận phong bì, khăn, bánh đào thọ, xem văn nghệ do con cháu hội viên biểu diễn. Với nhiều cụ sống một mình hoặc con cháu ở nước ngoài, đây là dịp mừng thọ duy nhất có đông người chúc.
Ở Singapore, Malaysia, các hội họ lớn như hội họ Lâm, họ Trần, họ Hoàng tổ chức tiệc mừng thọ tập thể có hàng trăm bàn. Ở Mỹ, Canada, Úc, các hội người Hoa gốc Việt, gốc Quảng Đông ở Sydney, Melbourne, Los Angeles, Toronto cũng có tiệc mừng thọ cho người già vào dịp Tết hoặc Trùng Cửu (mùng Chín tháng Chín), ngày truyền thống dành cho người cao tuổi.
Với gia đình có ông bà ở Việt Nam còn con cháu ở xa, mừng thọ ngày nay thường là một buổi tiệc ở Việt Nam với vài người về được, cộng thêm các cuộc gọi video từ nhiều nước. Nhiều nhà chuẩn bị một cuốn album hoặc đoạn phim ngắn gồm lời chúc của từng cháu, gửi về trước ngày tiệc để chiếu trong buổi lễ. Ông bà thường giữ những thứ ấy rất kỹ, xem lại nhiều lần sau ngày mừng thọ.
Quà mừng thọ, quà đầy tháng: nên chọn gì, nên tránh gì
Phong bì đỏ luôn phù hợp. Với cả đầy tháng lẫn mừng thọ, phong bì đỏ là quà an toàn nhất. Số tiền thường là số chẵn, ghi tên người tặng.
Hỏi trước khi chọn quà lớn. Với món quà giá trị như trang sức, chuyến du lịch cho ông bà, nên hỏi con cháu trong nhà trước để tránh trùng lặp hoặc chọn phải thứ các cụ không dùng. Nhiều gia đình gom quà của con cháu thành một món chung để ông bà dễ nhận.
Tránh tặng đồng hồ. Trong tiếng Hoa, "tặng đồng hồ" (送鐘, tống chung) đọc giống "tiễn người lúc cuối đời" (送終). Vì vậy đồng hồ treo tường, đồng hồ để bàn gần như không bao giờ được chọn làm quà mừng thọ.
Tránh màu trắng, đen làm chủ đạo. Gói quà, phong bì, hoa màu trắng gắn với tang lễ. Chọn đỏ, vàng, hồng cho dịp vui.
Tránh quà có số bốn. Chữ "tứ" đọc gần chữ "tử" trong nhiều phương ngữ Hoa, nên bộ bốn món, số tiền có chữ bốn thường được tránh trong dịp mừng.
Quà được ưa. Với mừng thọ: đồ ăn bổ dưỡng, khăn choàng, áo mới màu đỏ, ảnh gia đình đóng khung, một bữa tiệc con cháu đông đủ. Với đầy tháng: vàng nhỏ cho bé, quần áo, đồ dùng thiết thực cho mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Người Hoa làm đầy tháng vào ngày thứ mấy?
Thường là tròn một tháng âm lịch kể từ ngày sinh, tức khoảng ngày thứ ba mươi. Nhiều gia đình chọn ngày cuối tuần gần nhất để khách dễ đến. Một số nhà làm thêm lễ một trăm ngày, tuy không phổ biến bằng đầy tháng và thôi nôi.
Chân giò gừng giấm có phải món chỉ dành cho mẹ sau sinh?
Theo nếp Quảng Đông, món này nấu chính cho mẹ ở cữ nhưng cũng được mời khách đến thăm và mang đi biếu họ hàng. Ngày nay nhiều nhà hàng ở Hồng Kông, Singapore bán quanh năm như món ăn thường ngày.
Vì sao người Hoa mừng thọ sáu mươi vào năm năm mươi chín?
Đó là nếp "làm chín không làm mười" của nhiều gia đình miền Nam Trung Hoa, với cách hiểu chữ cửu đọc gần chữ lâu dài. Tuổi lại tính theo tuổi mụ, nên năm tổ chức có thể sớm hơn tuổi dương lịch đến hai năm.
Mì trường thọ có cách ăn riêng không?
Mì không cắt ngắn khi nấu, người được mừng thọ ăn đũa đầu tiên, gắp dài và cố không cắn đứt. Sau đó mới chia mì cho cả bàn. Đây là lời chúc bằng món ăn hơn là quy tắc bắt buộc.
Có nên tặng đồng hồ đeo tay cho ông bà người Hoa không?
Nên tránh, kể cả đồng hồ đeo tay, vì cụm từ "tặng đồng hồ" đọc giống lời tiễn biệt. Một số người trẻ không để ý, nhưng với người lớn tuổi, món quà này có thể làm họ không vui. Hãy chọn khăn, áo, đồ dùng hằng ngày hoặc phong bì đỏ.
Gia đình Hoa – Việt làm thôi nôi theo nếp nào?
Hai nếp gần giống nhau nên dễ kết hợp: mâm bốc đồ có thể gộp đồ vật của cả hai bên, mâm cúng có thêm xôi chè kiểu Việt và trứng đỏ, mì kiểu Hoa. Thống nhất trước ngày tính theo âm hay dương lịch là đủ.