Đông Chí là tiết khí rơi vào khoảng 21–22 tháng 12 dương lịch, ngày có đêm dài nhất năm ở Bắc bán cầu; với người Hoa, đây là dịp cả nhà về ăn chung một bữa tối và ăn thang viên, viên bột nếp nấu nước đường. Người Quảng Đông có câu "Đông Chí lớn hơn Tết" (冬至大過年), ý nói bữa Đông Chí quan trọng không kém bữa giao thừa.
Người Việt hầu như không làm Đông Chí, nên đây là một trong những phong tục dễ nhận ra nhất của gia đình người Hoa ở Việt Nam. Bài này giải thích vì sao Đông Chí được coi trọng, mỗi vùng ăn gì, các tục nhỏ quanh bát thang viên, và cách các gia đình ở Việt Nam, Singapore, Malaysia, Mỹ còn giữ ngày này.
Vì sao một tiết khí lại thành ngày lễ
Hai mươi bốn tiết khí là cách người xưa chia năm theo vị trí Mặt Trời để làm mùa vụ. Trong số đó, Đông Chí và Hạ Chí là hai mốc dễ đo nhất bằng bóng nắng: Đông Chí bóng cây dài nhất, Hạ Chí ngắn nhất. Từ rất sớm, các triều đại Trung Hoa đã dùng Đông Chí làm mốc tính lịch, và có thời kỳ Đông Chí được coi như đầu năm, nên quan lại được nghỉ, triều đình làm lễ lớn.
Khi Tết Nguyên đán trở thành đầu năm chính thức, Đông Chí vẫn giữ vị trí một ngày đoàn tụ. Lý do dễ hiểu theo nhịp sống nông nghiệp: cuối năm, mùa màng xong, trời lạnh, người làm xa về nhà. Từ Đông Chí, ngày bắt đầu dài ra; người xưa gọi là "nhất dương sinh", khí ấm bắt đầu trở lại, nên ngày này mang ý nghĩa khởi đầu, chuyển mùa.
Trong lịch của người nông dân xưa, Đông Chí còn mở đầu chuỗi "đếm chín" (số cửu): từ Đông Chí đếm chín lần chín ngày, qua tám mươi mốt ngày thì hết rét, hoa đào nở. Có gia đình vẽ một cành mai chín bông, mỗi bông chín cánh, mỗi ngày tô một cánh cho đến khi đủ, gọi là "cửu cửu tiêu hàn đồ". Tục này nay hiếm, nhưng cho thấy Đông Chí từng là điểm khởi đầu của cả mùa đông trong cách người xưa tính thời gian.
Câu "Đông Chí lớn hơn Tết" là lối nói nhấn mạnh của người Quảng Đông, không có nghĩa Đông Chí thật sự lớn hơn Tết. Nó nhắc con cháu đi làm, đi học xa rằng tối Đông Chí phải về nhà ăn cơm, giống như đêm giao thừa. Ở Hồng Kông, Macau, nhiều công ty cho nhân viên về sớm chiều Đông Chí để kịp bữa tối gia đình.
Thang viên: bát chè của ngày Đông Chí
Viên tròn, đoàn viên. Thang viên đọc gần với "đoàn viên", hình tròn gợi sự trọn vẹn. Ăn thang viên tối Đông Chí là lời chúc cả nhà sum họp. Nhiều nhà Đài Loan, Phúc Kiến có câu "ăn thang viên lớn thêm một tuổi", nên trẻ con thường được dặn ăn bằng đúng số tuổi.
Hai loại chính. Loại nhỏ không nhân, nhuộm hồng và trắng, nấu nước đường gừng; loại lớn có nhân mè đen, đậu phộng, đậu xanh. Nhà Quảng Đông chuộng nước đường gừng, nhà Triều Châu, Phúc Kiến có loại nấu nước đường phèn trong.
Nặn cùng nhau. Chiều Đông Chí, phụ nữ trong nhà và trẻ con ngồi quanh mâm nhào bột, vo viên. Đây là việc mà nhiều người lớn lên ở Chợ Lớn, Penang hay Singapore còn nhớ rõ nhất về ngày này, hơn cả mâm cơm tối.
Dán thang viên lên cửa. Một tục cũ của người Phúc Kiến, Đài Loan là dán vài viên thang viên lên khung cửa, cửa sổ, bàn ghế, chuồng gia súc, với ý cảm ơn những đồ vật đã phục vụ cả nhà một năm. Tục này nay hiếm gặp, chủ yếu còn trong lời kể của ông bà.
Mỗi vùng ăn gì ngày Đông Chí
Không phải người Hoa nào cũng ăn thang viên ngày Đông Chí. Bảng dưới tóm tắt món đặc trưng theo vùng, cho thấy vì sao gia đình gốc khác nhau có thể có bữa Đông Chí rất khác.
| Vùng, nhóm | Món chính ngày Đông Chí | Ghi chú |
|---|---|---|
| Miền Bắc Trung Hoa | Sủi cảo (há cảo luộc) | Gắn với truyện danh y Trương Trọng Cảnh làm món "kiều nhĩ" hình tai cho người nghèo ăn chống rét |
| Quảng Đông | Bữa cơm "tố đông" thịnh soạn, thang viên nước đường gừng | Thường ăn sớm hơn bữa tối ngày thường; mùa lạp xưởng, lạp vị bắt đầu |
| Phúc Kiến, Đài Loan | Thang viên, có nhà nấu thang viên mặn với thịt, nấm | Có tục dán thang viên lên cửa, đồ dùng |
| Triều Châu | Thang viên, bánh nếp, cúng tổ tiên | Nhiều nhà gọi ngày này là "Đông tiết" |
| Giang Nam | Bánh nếp, rượu nếp, hoành thánh | Món nếp chiếm ưu thế |
| Singapore, Malaysia | Thang viên các màu, bán sẵn ở chợ, siêu thị | Bữa tối gia đình, con cháu ở riêng về nhà bố mẹ |
Ở Việt Nam, đa số gia đình người Hoa thuộc các nhóm phía Nam Trung Hoa, nên bữa Đông Chí ở đây gần như đồng nghĩa với thang viên. Món sủi cảo Đông Chí thì gần như chỉ gặp ở nhà có gốc phương Bắc.
Bữa cơm tối Đông Chí trong nhà người Hoa ở Việt Nam
Ở TP.HCM, ngày Đông Chí các tiệm chè người Hoa đông khách từ chiều, nhiều nhà mua bột nếp, mè đen từ hôm trước để tự làm. Bữa tối không cầu kỳ bằng Tết: thường có gà luộc hoặc vịt quay, một món canh, rau, và kết thúc bằng bát thang viên. Nhiều nhà cúng tổ tiên trước bữa ăn với chính các món ấy, thêm đĩa thang viên đặt lên bàn thờ.
Một ví dụ giả định: gia đình bà Lâm gốc Quảng Đông ở TP.HCM có ba người con, hai người đã ra ở riêng. Mỗi năm, chiều Đông Chí bà gọi điện cho từng nhà nhắc về ăn tối. Hai cô cháu ở trường về sớm phụ bà vo thang viên; con rể người Việt lần đầu dự, được bà giải thích vì sao ăn "đủ tuổi". Bữa ấy không có gì đặc biệt về món, nhưng là một trong ba bốn bữa trong năm cả nhà có mặt đông đủ.
Món thang viên ở nhà người Hoa TP.HCM cũng đã có chút pha trộn: có nhà nấu nước đường thốt nốt thay đường phèn, có nhà rắc thêm mè rang, chan chút nước cốt dừa cho trẻ con. Các cụ có thể chê "không đúng kiểu", nhưng chính những thay đổi nhỏ ấy giúp món ăn ở lại trong bếp của thế hệ sau, thay vì chỉ còn trong ký ức. Nhiều gia đình còn biếu thang viên cho hàng xóm người Việt, nhờ vậy mà không ít người Việt ở các quận trung tâm cũ biết đến ngày Đông Chí qua một bát chè được mang sang.
Ở các tỉnh miền Tây, nơi người Triều Châu đông, Đông Chí ít rầm rộ hơn ở TP.HCM, nhưng nhiều nhà vẫn nấu thang viên cúng tổ tiên. Trong các gia đình Hoa – Việt, Đông Chí thường được giữ nhờ người bà; khi bà mất, đây cũng là dịp đầu tiên dễ bị bỏ quên.
Đông Chí ở cộng đồng người Hoa nước ngoài
Ở Singapore và Malaysia, Đông Chí không phải ngày nghỉ nhưng vẫn rất được chú ý: trường học, công sở có buổi ăn thang viên chung, nhà hàng bán thực đơn Đông Chí, siêu thị bày bột nếp màu và thang viên đông lạnh từ đầu tháng 12. Các hội đồng hương tổ chức bữa ăn cho hội viên cao tuổi, nhiều nơi kết hợp phát quà mùa đông.
Ở Mỹ, Canada, Úc, Đông Chí rơi vào mùa nghỉ cuối năm, gần Giáng sinh. Nhiều gia đình người Hoa gộp bữa Đông Chí vào những ngày tụ họp cuối năm, có nhà làm thang viên bên cạnh gà tây. Ở Úc, Đông Chí lại rơi vào giữa mùa hè vì nằm ở Nam bán cầu, nhưng các gia đình người Hoa vẫn giữ ngày theo lịch Bắc bán cầu, ăn thang viên lạnh hoặc chè nóng dưới trời ba mươi độ.
Người Hoa gốc Việt ở nước ngoài thường giữ Đông Chí theo cách học được ở Việt Nam: thang viên nước đường gừng, đôi khi có thêm nước cốt dừa theo khẩu vị Nam Bộ. Chi tiết nhỏ này cho thấy một gia đình đã đi qua mấy vùng đất, mỗi nơi để lại một dấu trên bát chè.
Đông Chí mở đầu mùa ăn uống cuối năm
Với nhiều gia đình người Hoa, Đông Chí còn là mốc bắt đầu mùa ăn uống cuối năm. Nhà Quảng Đông bắt đầu phơi hoặc mua lạp xưởng, lạp vịt, thịt ba chỉ ướp (lạp nhục) vào khoảng thời gian này, vì gió khô mùa đông ở Hoa Nam hợp để hong thịt. Món cơm niêu lạp vị, cơm thố lạp xưởng thường xuất hiện từ sau Đông Chí đến hết Tết. Ở Việt Nam, khí hậu nóng ẩm khiến việc tự hong thịt khó hơn, nhưng các tiệm lạp xưởng trong khu người Hoa vẫn vào mùa cao điểm từ tháng 11, tháng 12 dương lịch.
Nhiều gia đình còn có thói quen nấu món hầm mùa đông với các vị thuốc bắc quen thuộc như kỷ tử, táo đỏ, đương quy, gọi chung là "tiến bổ" (進補), với quan niệm dân gian rằng mùa lạnh nên ăn món ấm. Đây là nếp ẩm thực truyền thống chứ không phải lời khuyên sức khoẻ; người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi dùng thường xuyên các món có vị thuốc.
Theo nhịp ấy, Đông Chí là bữa đầu tiên trong chuỗi các bữa cuối năm: Đông Chí, tiệc vĩ nha tháng Chạp, đưa ông Táo, cơm đoàn viên giao thừa. Người lớn tuổi trong nhà người Hoa vẫn hay đếm "qua Đông Chí là sắp Tết", và bắt đầu tính chuyện dọn nhà, may đồ mới, chuẩn bị bánh từ đây.
Giữ Đông Chí trong gia đình bận rộn
Đông Chí rơi vào ngày thường, giữa tuần làm việc, nên khó giữ hơn Tết hay Trung Thu. Một số gia đình chọn ăn bữa tối Đông Chí vào cuối tuần gần nhất, giữ phần thang viên đúng ngày. Có nhà chỉ còn một nghi thức: tối Đông Chí mỗi người ăn một bát thang viên, dù ở đâu.
Với cha mẹ trẻ muốn con biết về ngày này, việc đơn giản nhất là cho con cùng nhào bột, vo viên, nhuộm màu bằng nước lá dứa, nước dền, nước hoa đậu biếc. Trẻ nhỏ thích việc có màu sắc và có thành phẩm ăn được ngay. Kèm theo là một câu chuyện ngắn về tiết khí: vì sao hôm nay đêm dài nhất, từ mai ngày sẽ dài ra. Đây là bài học thiên văn đầu tiên mà nhiều đứa trẻ người Hoa được nghe, ngay trong bếp.
Đông Chí là một trong những ngày giúp con cháu thấy nếp nhà người Hoa không chỉ có Tết. Một gia đình giữ được Đông Chí qua ba thế hệ thường cũng giữ được những nếp khác, vì họ đã quen với ý nghĩ rằng mỗi mùa trong năm có một bữa ăn riêng của cả nhà.
Câu hỏi thường gặp
Đông Chí năm nay rơi vào ngày nào?
Đông Chí là tiết khí theo Mặt Trời nên luôn rơi vào khoảng 21 hoặc 22 tháng 12 dương lịch, có năm là 23. Bạn có thể tra ngày chính xác trên lịch có ghi tiết khí hoặc trong lịch thiên văn của năm đó.
Người Việt có ăn Đông Chí không?
Phần lớn gia đình người Việt không làm Đông Chí. Một số nhà ở Nam Bộ sống gần cộng đồng người Hoa đã quen ăn chè trôi nước hoặc thang viên ngày này, nhưng đó là ảnh hưởng qua lại chứ không phải nếp chung của người Việt.
Thang viên Đông Chí có khác thang viên rằm tháng Giêng không?
Về món ăn thì gần như giống nhau. Nhiều nhà làm loại nhỏ không nhân nhuộm hồng trắng cho Đông Chí và loại lớn có nhân cho rằm tháng Giêng, nhưng đây là thói quen từng nhà, không phải quy định chung.
Vì sao người miền Bắc Trung Hoa lại ăn sủi cảo ngày Đông Chí?
Theo truyện dân gian, danh y Trương Trọng Cảnh đời Đông Hán thấy người nghèo bị cước tai vì rét, đã nấu món bột bọc thịt, thuốc nặn hình tai cho họ ăn. Món ấy được nhớ thành sủi cảo, và tục ăn sủi cảo ngày Đông Chí lan khắp phương Bắc.
Ở Úc, Đông Chí giữa mùa hè thì người Hoa có đổi sang tháng 6 không?
Hầu hết không. Gia đình người Hoa ở Úc, New Zealand vẫn giữ Đông Chí theo lịch Bắc bán cầu, tức cuối tháng 12, vì đây là ngày lễ gắn với lịch truyền thống chứ không phải với thời tiết nơi đang sống.
Con cháu ở riêng có cần về nhà ông bà ngày Đông Chí không?
Không ai bắt buộc, nhưng với nhiều cụ người Hoa, việc con cháu về ăn bát thang viên Đông Chí là niềm vui lớn. Nếu không về được, một cuộc gọi tối hôm đó hoặc hẹn bữa ăn vào cuối tuần là cách giữ ý của ngày đoàn tụ.