Với người Hoa, tháng Bảy âm lịch là một tháng lễ trọn vẹn, đỉnh điểm là rằm tháng Bảy, gọi là lễ Trung Nguyên; Phật tử gọi cùng ngày ấy là Vu Lan. Ở Singapore, Malaysia, Hồng Kông, Đài Loan, tháng Bảy là mùa sinh hoạt cộng đồng lớn nhất sau Tết: khu phố dựng rạp, tổ chức tiệc chung, biểu diễn ca đài ngoài trời, lễ Phổ độ kéo dài nhiều ngày.
Người Việt quen rằm tháng Bảy với Vu Lan báo hiếu và mâm cúng chúng sinh, nên dễ nghĩ hai bên giống nhau. Phần dưới mô tả lễ tháng Bảy của người Hoa như một di sản văn hoá: nguồn gốc hai tên gọi, các hoạt động ở từng nơi, ý nghĩa xã hội của chúng, và những gì còn lại ở Việt Nam.
Hai tên gọi, một ngày rằm
Trung Nguyên là tên theo truyền thống Đạo giáo. Người xưa chia năm ra ba ngày rằm lớn: Thượng Nguyên rằm tháng Giêng, Trung Nguyên rằm tháng Bảy, Hạ Nguyên rằm tháng Mười, ứng với ba vị Thiên quan, Địa quan, Thuỷ quan. Rằm tháng Bảy là ngày của Địa quan, gắn với ý xá tội cho người đã khuất.
Vu Lan (Vu Lan bồn, 盂蘭盆) là tên theo truyền thống Phật giáo, xuất phát từ tích Mục Kiền Liên cứu mẹ, nhấn mạnh lòng hiếu với cha mẹ. Hai truyền thống nhập vào nhau từ rất lâu trong đời sống dân gian Trung Hoa, nên cùng một ngày rằm, chùa làm lễ Vu Lan, còn miếu, hội quán, khu phố làm lễ Trung Nguyên.
Trong dân gian người Hoa, cả tháng Bảy được gọi là "tháng cô hồn" hay "quỷ nguyệt", với niềm tin cũ rằng cửa âm mở trong tháng này. Từ niềm tin đó mà có các lễ cúng thí thực cho những người khuất không ai thờ cúng. Ngày nay, với đa số gia đình, điều còn lại chủ yếu là một mùa của lòng thương người: nấu cơm chung, phát gạo cho người nghèo, góp tiền cho hội quán làm việc thiện.
Những hoạt động đặc trưng của tháng Bảy
Cúng ở nhà và trước cửa. Gia đình cúng tổ tiên trong nhà, rồi bày một mâm nhỏ trước cửa, ven đường cho những người khuất không nơi nương tựa. Ở Singapore, Malaysia, cảnh các thùng đốt giấy đặt dọc hành lang chung cư hay vỉa hè vào buổi tối là hình ảnh quen của tháng này.
Tiệc Trung Nguyên khu phố. Các hội buôn ở chợ, khu chung cư, hội đồng hương dựng rạp, đãi hội viên một bữa tối lớn. Đi kèm là phần đấu giá những món đồ được coi là may mắn như lư hương, bình hoa, than đen (đọc là "ô kim", vàng đen); tiền đấu giá dùng làm quỹ cho lễ năm sau và làm việc thiện.
Ca đài. Ở Singapore và Malaysia, sân khấu ca đài (歌台) dựng ngoài trời, biểu diễn ca nhạc bằng tiếng Phúc Kiến, Triều Châu, Quảng Đông và tiếng Phổ thông, đèn màu rực rỡ. Hàng ghế đầu để trống theo tục cũ, dành cho "khách vô hình", khán giả đứng hoặc ngồi phía sau.
Hát tuồng, múa rối. Trước khi có ca đài, khu phố mời gánh hát tuồng Quảng, hát Tiều, múa rối Phúc Kiến về diễn. Một số nơi ở Penang, Singapore vẫn còn mời các gánh này, khán giả chủ yếu là người lớn tuổi.
Phổ độ. Lễ cúng lớn cho cả khu, kéo dài nhiều ngày, có dựng hình Đại Sĩ Gia (大士爺) bằng giấy cao vài mét, đến cuối lễ thì hoá đi. Penang nổi tiếng với các lễ Phổ độ theo từng khu phố, có thời điểm nối tiếp nhau suốt cả tháng.
Ca đài: từ lễ cúng thành sân khấu đại chúng
Ca đài là ví dụ hay về cách một tục lễ biến thành văn hoá đại chúng. Ban đầu, các khu phố mời gánh hát tuồng về diễn trong tháng Bảy với ý mua vui cho người khuất. Từ khoảng giữa thế kỷ 20, gánh hát được thay dần bằng ca sĩ hát nhạc nhẹ, nhạc Phúc Kiến, nhạc Quảng, rồi thành loại hình ca đài như ngày nay.
Sân khấu ca đài thường dựng trên bãi đất trống cạnh chợ hoặc chung cư, đèn nháy, khói màu, người dẫn chương trình nói pha trộn nhiều thứ tiếng. Các ca sĩ ca đài có người hâm mộ riêng, đi diễn nhiều điểm trong một đêm. Nhiều người trẻ Singapore lớn lên đã xem ca đài như một phần ký ức khu phố, dù không còn giữ nếp cúng tháng Bảy.
Điều đáng để ý với người ngoài: hàng ghế đầu để trống là phép lịch sự, không nên ngồi vào. Ở khu đấu giá, khách tham quan chỉ nên xem, không giơ tay khi chưa hiểu cách ra giá. Nhìn chung, đây là sinh hoạt cộng đồng mở, người không phải người Hoa vẫn được đứng xem, nhiều nơi còn mời khách ăn chung trong tiệc.
Phổ độ ở Penang và lễ thí cô của người Triều Châu
Ở Penang, người Phúc Kiến tổ chức Phổ độ (普渡) theo từng khu phố, từng chợ, từng con đường; mỗi điểm có ban tổ chức riêng, dựng rạp cúng, bàn đồ lễ của các gia đình góp vào, sân khấu hát. Hình Đại Sĩ Gia bằng giấy, gương mặt dữ, đặt ở vị trí trung tâm, được hiểu là vị trông coi trật tự cho buổi lễ. Ngày cuối, hình giấy được rước ra và hoá cùng đồ lễ, đánh dấu lễ kết thúc.
Người Triều Châu có lễ thí cô (施孤), cúng thí thực vào cuối tháng Bảy. Theo tục cũ, sau khi cúng xong, đồ lễ được chia cho người nghèo trong vùng; ở Việt Nam, cảnh người trong xóm tranh nhau lấy đồ cúng, tục "giật cô hồn" ở một số nơi Nam Bộ, có liên hệ gần với nếp này. Lễ Vu Lan của cộng đồng Triều Châu ở Hồng Kông đã được ghi nhận là di sản văn hoá phi vật thể, với nghi thức kéo dài nhiều ngày, phát gạo cho người cao tuổi.
Điểm chung của Phổ độ và thí cô là tính cộng đồng. Một gia đình không tự làm được lễ lớn; phải có hội, có người góp công góp của. Vì vậy, tháng Bảy cũng là dịp các hội người Hoa thể hiện vai trò lo việc chung, giống như hội quán xưa lo cho người đồng hương mới đến.
Tháng Bảy của người Hoa ở Việt Nam ngày nay
Ở Việt Nam, lễ tháng Bảy của người Hoa phần lớn đã hoà với Vu Lan của người Việt. Các chùa người Hoa ở TP.HCM làm lễ Vu Lan, hội quán có cúng rằm tháng Bảy, gia đình cúng tổ tiên và bày mâm trước cửa. Ở các khu đông người Hoa trong Chợ Lớn cũ, nhiều cửa tiệm vẫn bày mâm cúng ra trước hiên chiều mười bốn, mười lăm, có bánh, kẹo, trái cây, gạo muối, sau đó trẻ con trong xóm đến xin đồ cúng.
Các tục như ca đài, đấu giá Trung Nguyên ít thấy ở Việt Nam; phần còn đậm nét là việc thiện. Nhiều hội quán, hội đồng hương phát gạo, nấu cơm, tặng quà cho người già neo đơn trong tháng Bảy, có hội làm cho cả người không phải hội viên. Ở miền Tây, các miếu của người Triều Châu tại Sóc Trăng (nay thuộc Cần Thơ), Bạc Liêu (nay thuộc Cà Mau) có lễ cúng cô hồn lớn với đàn tràng, nhạc lễ, thu hút cả người Việt, người Khmer đến xem và nhận quà.
Ở Hội An (Đà Nẵng), các hội quán của người Hoa cũng có lễ cúng rằm tháng Bảy, nhưng quy mô nhỏ, chủ yếu trong nội bộ người đồng hương còn lại ở phố cổ. Phần nhiều con cháu các gia đình này nay sống ở TP.HCM hoặc nước ngoài, nên dịp rằm tháng Bảy là lúc họ gửi tiền về góp lễ, giữ mối liên hệ với hội quán gốc của gia đình.
Với gia đình Hoa – Việt, tháng Bảy thường ít gây khác biệt, vì cả hai nếp đều coi rằm tháng Bảy là ngày lớn. Khác biệt nằm ở trọng tâm: nhà người Việt đi chùa cài hoa hồng báo hiếu cha mẹ, nhà người Hoa chú ý mâm cúng ngoài cửa và việc cúng chung với hội.
Những nếp cũ quanh tháng Bảy và cách các gia đình ngày nay nhìn nhận
Vì tháng Bảy gắn với niềm tin cũ về người khuất, nhiều gia đình người Hoa lớn tuổi có thói quen dời những việc vui lớn sang tháng khác: cưới hỏi, dọn về nhà mới, khai trương cửa tiệm. Người lớn tuổi còn dặn con cháu về sớm buổi tối, không bơi ở sông biển ban đêm, không nhặt tiền rơi ven đường trong tháng này. Đây là những nếp sinh hoạt được truyền miệng qua nhiều đời, mỗi nhà giữ một ít.
Thế hệ trẻ ở Singapore, Malaysia, Việt Nam nhìn các nếp này rất khác nhau. Có người vẫn giữ trọn vì tôn trọng cha mẹ; có người chỉ giữ việc không tổ chức cưới để ông bà yên lòng; có người không để ý. Thực tế cho thấy các nhà hàng tiệc cưới ở Singapore thường vắng lịch trong tháng Bảy âm lịch, nhiều nơi giảm giá để kéo khách, nghĩa là nếp này vẫn ảnh hưởng tới quyết định của rất nhiều gia đình.
Với gia đình Hoa – Việt đang tính chuyện cưới hỏi, dọn nhà, cách đơn giản nhất là hỏi thẳng hai bên cha mẹ có để ý tháng Bảy không, trước khi đặt lịch. Chuyện này không bàn đúng sai; chỉ là một cuộc hỏi trước giúp tránh việc người lớn tuổi phải miễn cưỡng dự một đám cưới trong tháng mà họ thấy không yên lòng.
Tháng Bảy ở các nơi: so sánh nhanh
Bảng dưới tóm tắt hình thức lễ tháng Bảy nổi bật ở một số nơi có cộng đồng người Hoa lớn, để người sắp đến sống hoặc đi du lịch biết mình sẽ gặp gì.
| Nơi | Hình thức nổi bật | Người ngoài nên biết |
|---|---|---|
| Singapore | Ca đài, tiệc Trung Nguyên ở chung cư và chợ, đấu giá đồ may mắn | Không ngồi hàng ghế đầu ở ca đài; tránh giẫm lên đồ cúng ven đường |
| Penang | Phổ độ theo từng khu phố, hình Đại Sĩ Gia, hát tuồng | Lễ kéo dài cả tháng, mỗi tối một điểm khác nhau |
| Hồng Kông | Lễ Vu Lan của cộng đồng Triều Châu, phát gạo | Lễ diễn ra ở sân bóng, bãi đất trống, có khán đài hát tuồng |
| Đài Loan | Phổ độ ở miếu, thả đèn hoa đăng trên sông ở Cơ Long | Nhiều địa phương có lễ hội riêng thu hút du khách |
| Việt Nam | Vu Lan ở chùa, cúng trước cửa, hội quán làm việc thiện | Lễ hoà với nếp Việt; ở miền Tây có lễ cúng lớn tại miếu người Triều Châu |
Nếu bạn sống ở Singapore hay Malaysia trong tháng Bảy, đây là thời điểm rất đáng quan sát đời sống khu phố người Hoa: nhiều điều chỉ thấy được trong tháng này.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Bảy của người Hoa và Vu Lan của người Việt có phải một không?
Cùng một ngày và có cùng gốc Vu Lan Phật giáo, nhưng trong cộng đồng người Hoa còn có lớp truyền thống Trung Nguyên của Đạo giáo dân gian và các hoạt động khu phố như ca đài, Phổ độ. Người Việt nhấn mạnh phần báo hiếu cha mẹ hơn.
Ca đài là gì?
Ca đài là sân khấu ca nhạc ngoài trời dựng trong tháng Bảy ở Singapore, Malaysia, biểu diễn bằng nhiều phương ngữ Hoa. Ca đài thay thế cho các gánh hát tuồng ngày trước, vừa là một phần lễ cúng vừa là sinh hoạt giải trí của khu phố.
Người không phải người Hoa có được xem Phổ độ ở Penang không?
Được. Phổ độ là lễ của khu phố, diễn ra ở nơi công cộng. Khách nên ăn mặc lịch sự, đứng ở rìa, không chạm vào đồ cúng và hình giấy, hỏi người tổ chức trước khi chụp ảnh cận cảnh khu bàn lễ.
Vì sao tiệc Trung Nguyên lại có đấu giá?
Đấu giá là cách khu phố gây quỹ. Các món đồ được coi là may mắn được trả giá công khai, người mua mang về nhà một năm rồi năm sau góp lại vào lễ. Tiền thu được trang trải chi phí lễ và dùng làm việc thiện cho cộng đồng.
Ở Việt Nam có còn sân khấu ca đài như Singapore không?
Hầu như không. Lễ tháng Bảy của người Hoa ở Việt Nam chủ yếu là cúng ở nhà, ở chùa, hội quán và làm việc thiện. Một số miếu ở miền Tây vẫn có hát Tiều, nhạc lễ trong dịp cúng lớn, gần với tinh thần của các sân khấu tháng Bảy ở nơi khác.
Người mới sống ở Singapore nên lưu ý gì trong tháng Bảy?
Tránh giẫm hoặc đá vào đồ cúng, tro giấy bày ven đường, hành lang chung cư; không ngồi hàng ghế đầu ở ca đài; nếu được hàng xóm mời dự tiệc Trung Nguyên thì cứ nhận lời. Đây là dịp tốt để làm quen với khu dân cư nơi mình ở.