Thanh Minh là dịp người Hoa đi tảo mộ: quanh ngày 4–5 tháng 4 dương lịch, cả họ ra nghĩa trang dọn cỏ, tô lại chữ trên bia, bày đồ cúng, rồi thường ngồi ăn chung ngay tại mộ. Với nhiều gia đình người Hoa, đây là lần gặp mặt đông đủ nhất năm của cả dòng họ, đông hơn cả Tết, vì Tết mỗi nhà ăn riêng còn Thanh Minh thì cả họ gặp ở cùng một chỗ.
Ngày giờ, cách làm và cả tên gọi khác nhau giữa các nhóm Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hẹ, Hải Nam. Bài này giải thích vì sao Thanh Minh quan trọng với người Hoa, các nhóm làm khác nhau thế nào, vai trò của nghĩa trang hội đồng hương ở Việt Nam, và cách con cháu ở xa giữ được nếp này.
Vì sao Thanh Minh nặng hơn ngày giỗ trong nhà người Hoa
Thanh Minh vốn là tên một tiết khí, nghĩa là "trong sáng", lúc mùa xuân ấm lên, trời quang. Từ đời Đường, tục tảo mộ vào dịp này đã phổ biến và dần được coi là ngày tưởng nhớ tổ tiên chính thức. Tiết Thanh Minh đi liền sau tục Hàn thực (ăn đồ nguội), hai dịp nhập vào nhau theo thời gian, nên trong nhiều sách cũ hai tên này xuất hiện cùng nhau.
Người Việt làm giỗ từng người vào đúng ngày mất, có khi một năm một nhà có năm sáu đám giỗ. Nhiều gia đình người Hoa, nhất là nhóm Quảng Đông và Triều Châu, cũng thắp nhang ngày mất, nhưng nhẹ hơn; việc tưởng nhớ cả dòng họ được dồn vào Thanh Minh, cùng với Tết và tháng Bảy. Vì vậy, nếu một người Hoa nói "năm nay không về Thanh Minh được", trong họ sẽ coi đó là chuyện lớn tương đương người Việt vắng giỗ ông bà.
Một lý do thực tế khác là mộ. Người Hoa từ quê cũ đến Việt Nam và Đông Nam Á thường chôn cất ở nghĩa trang chung của bang hoặc hội đồng hương, không trong vườn nhà như nhiều gia đình người Việt nông thôn. Muốn thăm mộ phải đi xa, nên gom vào một ngày cố định để cả họ cùng đi là cách tiện nhất.
Mỗi nhóm đi tảo mộ khác nhau thế nào
Không phải nhà người Hoa nào cũng tảo mộ đúng ngày Thanh Minh. Bảng dưới tổng hợp những khác biệt thường được ghi nhận; trong cùng một nhóm, các họ và các vùng vẫn có thể xê dịch.
| Nhóm | Thời gian thường đi | Tên gọi, nét riêng |
|---|---|---|
| Quảng Đông | Quanh ngày Thanh Minh, thường cuối tuần gần nhất | Gọi là "hành sơn" (lên núi); mang heo quay về chia nhau sau khi cúng |
| Hẹ | Từ sau rằm tháng Giêng đến Thanh Minh | Gọi là "quải chỉ" vì đặt giấy màu lên mộ, chặn bằng đá; nhiều họ đi sớm để tránh đông |
| Phúc Kiến | Khoảng mười ngày trước và sau Thanh Minh | Có họ đi vào mùng Ba tháng Ba âm lịch; dịp này nhiều nhà cuốn bò bía ăn chung |
| Triều Châu | Quanh tiết Thanh Minh | Đồ cúng có bánh hấp, cá, thịt; con cháu đi theo thứ tự đời |
| Hải Nam | Quanh tiết Thanh Minh | Nhóm nhỏ ở Việt Nam, nhiều nhà đi chung với hội đồng hương |
Nếu bạn mới về làm dâu, làm rể nhà gốc Hoa, câu nên hỏi đầu tiên là "nhà mình đi ngày nào, đi mộ nào trước". Thứ tự thường là mộ đời xa nhất trước, rồi mới đến các đời gần.
Một buổi tảo mộ diễn ra thế nào
Buổi tảo mộ của một họ người Hoa thường bắt đầu từ sáng sớm, kết thúc trước trưa để tránh nắng. Trình tự chung như sau:
- Dọn mộ: nhổ cỏ, cắt cành, quét lá, rửa bia; đàn ông thường làm phần nặng, trẻ con được giao nhặt rác.
- Tô lại chữ trên bia: chữ khắc trên bia mộ người Hoa thường sơn đỏ hoặc vàng; con cháu dùng cọ nhỏ tô lại những nét đã phai. Đây cũng là lúc người lớn đọc to tên, quê quán ghi trên bia cho người trẻ nghe.
- Thắp nhang cho Thổ thần: nhiều họ thắp nhang ở bia nhỏ của Thổ thần (Hậu Thổ) cạnh mộ trước, như lời chào chủ đất, rồi mới đến mộ chính.
- Bày đồ cúng và lạy: đồ cúng thường là heo quay, gà luộc, bánh, trái cây, trà, rượu. Con cháu lạy theo thứ tự đời, người lớn tuổi nhất đứng đầu.
- Đốt vàng mã: phần này nay được nhiều nghĩa trang quy định đốt ở lò chung; nhiều gia đình đã giảm hẳn số lượng.
- Ăn chung: sau khi cúng xong, cả họ chia đồ ăn, ngồi trên bạt cạnh mộ hoặc kéo nhau về nhà hàng gần đó. Heo quay chia thành phần mang về cho các nhà.
Toàn bộ buổi tảo mộ thường mất hai đến bốn giờ tuỳ số mộ. Với nhiều người trẻ, đây là lần duy nhất trong năm gặp các anh chị em họ ba đời, nên phần ăn chung đôi khi kéo dài hơn phần cúng.
Hàn thực, bánh và món ăn mùa Thanh Minh
Trước Thanh Minh một hai ngày là tiết Hàn thực, theo tích cũ là ngày không đốt lửa, chỉ ăn đồ nguội để tưởng nhớ Giới Tử Thôi đời Xuân Thu. Người Việt giữ ngày này dưới dạng Tết Hàn thực mùng Ba tháng Ba âm lịch với bánh trôi, bánh chay; trong nhà người Hoa, Hàn thực phần lớn đã nhập vào Thanh Minh, chỉ còn dấu vết ở vài món ăn nguội, ăn sẵn mang theo ra mộ.
Món mùa Thanh Minh khác nhau theo nhóm. Nhà Phúc Kiến có bò bía cuốn tay, rau củ, trứng, tôm, đậu phộng giã, mỗi người tự cuốn khi ngồi chung. Nhiều vùng Giang Nam có bánh nếp xanh (thanh đoàn) nhuộm màu bằng lá ngải; nhà Hẹ có bánh nếp lá ngải gần giống. Nhà Quảng Đông thì đồ cúng ra mộ gần như không thể thiếu heo quay, sau đó chặt ra chia từng phần cho các nhà mang về, coi như phần lộc tổ tiên để lại.
Ở Việt Nam, các món này nhiều khi đã pha nếp Nam Bộ: có nhà mang xôi, gà luộc, chè, trái cây theo mùa. Cách mang đồ ăn cũng thay đổi; thay vì nấu từ sáng sớm, nhiều gia đình đặt heo quay, bánh từ tiệm quen trong khu người Hoa, đến nghĩa trang chỉ việc bày ra. Điều còn giữ nguyên là việc ăn chung sau khi cúng: con cháu chia nhau từng miếng ngay tại mộ, như một bữa cơm cả họ ngồi cùng ông bà.
Nghĩa trang của bang và hội đồng hương ở Việt Nam
Ở Nam Bộ thời trước, mỗi bang người Hoa lo cho người đồng hương từ lúc đến đến lúc mất: hội quán là nơi họp, trường học dạy con em, và nghĩa trang là nơi chôn cất người không có đất riêng. Nghĩa trang của bang Quảng Đông, bang Phúc Kiến, bang Triều Châu, bang Hẹ ở Sài Gòn – Chợ Lớn từng là những khu đất lớn, có nhà quàn, nhà canh và người trông coi do hội trả lương.
Theo quá trình đô thị hoá, nhiều nghĩa trang cũ ở các thành phố đã được giải toả, di dời về các nghĩa trang mới ở ngoại ô; các hội đồng hương đứng ra liên hệ, thông báo cho con cháu, lo việc cải táng cho những mộ không còn người nhận. Vì vậy, có những gia đình hiện đi Thanh Minh ở một nghĩa trang khác với nơi ông bà được chôn lần đầu, và trên bia mới có ghi chú về lần dời mộ.
Ngày nay ở các thành phố lớn, nhiều gia đình người Hoa chọn hoả táng, gửi tro cốt ở chùa, hội quán hoặc tháp lưu cốt. Thanh Minh vì vậy có khi không còn là đi ra mộ mà là đến chùa, đến hội quán thắp nhang trước khám cốt. Các hội đồng hương vẫn giữ sổ ghi nơi an nghỉ của hội viên, là nguồn quý cho con cháu cần tìm lại mộ ông bà.
Con cháu ở xa giữ Thanh Minh bằng cách nào
Nhiều gia đình người Hoa từ Việt Nam hiện có người ở Mỹ, Úc, Canada, Pháp, mộ ông bà vẫn ở Việt Nam. Cách phổ biến nhất là người ở lại trong nước đi tảo mộ, chụp ảnh và quay video gửi cho cả họ; người ở xa góp tiền sửa mộ, mua đồ cúng. Có những họ lập nhóm nhắn tin riêng chỉ để lo việc mộ, mỗi năm Thanh Minh gửi ảnh từng ngôi mộ để ai cũng thấy.
Ở các nước, con cháu thường tưởng nhớ tại nhà: bày ảnh ông bà, thắp nhang hoặc nến, nấu món ông bà thích. Ở Singapore, đất chật, phần lớn gia đình hoả táng và gửi tro ở các nhà lưu cốt, nên dịp Thanh Minh những nơi này rất đông, nhiều gia đình chọn đi sớm vài tuần để tránh đông. Ở các thành phố có nghĩa trang người Hoa lâu năm như San Francisco, Vancouver, Sydney, Melbourne, hội đồng hương tổ chức lễ chung tại nghĩa trang cho những ngôi mộ không còn con cháu chăm.
Một ví dụ giả định: một gia đình gốc Triều Châu, ông bà chôn ở Sóc Trăng (nay thuộc Cần Thơ), ba người con ở TP.HCM, Melbourne và Toronto. Mỗi năm người ở TP.HCM về Sóc Trăng đi tảo mộ, gọi video cho hai người kia đúng lúc lạy; năm năm một lần cả họ hẹn về đông đủ. Cách làm này không đủ lễ theo nếp cũ, nhưng giữ được điều cốt lõi: mộ ông bà có người chăm, con cháu ở đâu cũng biết ngày ấy là ngày gì.
Những việc nên biết khi lần đầu đi tảo mộ với nhà gốc Hoa
Hỏi trước thứ tự mộ. Mỗi họ có thứ tự riêng, thường từ đời xa nhất đến đời gần. Người mới không cần nhớ hết, chỉ cần đi sau người lớn và làm theo.
Ăn mặc gọn, màu trơn. Đi nghĩa trang cần giày bệt, quần dài, mũ nón vì phải dọn cỏ. Tránh đồ quá sặc sỡ; màu đỏ rực cũng ít được chọn vì đây là dịp tưởng nhớ.
Xin phép trước khi chụp ảnh. Nhiều họ thích chụp ảnh chung trước mộ, nhưng có người lớn tuổi không muốn bị chụp lúc lạy. Hỏi một câu là đủ.
Giữ vệ sinh khu mộ bên cạnh. Không đặt đồ, không ngồi lên mộ của gia đình khác, gom rác mang về. Ở nghĩa trang đông người dịp Thanh Minh, đây là phép lịch sự được các gia đình rất để ý.
Chuẩn bị đồ dọn mộ. Mang theo găng tay, kéo cắt cành, chổi, khăn lau, cọ nhỏ và sơn để tô chữ, túi đựng rác, nước uống. Nhiều họ chia việc trước trong nhóm nhắn tin để không ai mang trùng và không thiếu món nào khi đã ra tới nghĩa trang.
Lắng nghe khi người lớn đọc bia. Tên làng, tên xã ở quê cũ ghi trên bia mộ thường là manh mối duy nhất để con cháu sau này tìm lại quê gốc. Ghi lại hoặc chụp ảnh bia là việc nhỏ có giá trị lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Thanh Minh năm nào cũng là ngày 4 tháng 4 phải không?
Gần như vậy. Thanh Minh là tiết khí tính theo Mặt Trời nên rơi vào 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch, tuỳ năm. Ngày âm lịch tương ứng thì thay đổi, thường vào khoảng cuối tháng Hai hoặc đầu tháng Ba âm lịch.
Có bắt buộc tảo mộ đúng ngày Thanh Minh không?
Không. Ngay trong cộng đồng người Hoa, nhiều nhóm đi trước hoặc sau ngày tiết, có nhóm đi từ sau rằm tháng Giêng. Các gia đình ngày nay thường chọn cuối tuần gần nhất để con cháu đi làm có thể cùng đi.
Mộ ông bà bị di dời, làm sao biết đã chuyển đi đâu?
Hỏi ban quản lý nghĩa trang cũ, chính quyền xã phường nơi có nghĩa trang, và hội đồng hương của nhóm nhà mình, vì các hội thường lưu sổ cải táng. Mang theo tên ông bà bằng cả chữ Hán và tên Việt, năm mất, ảnh bia cũ nếu có.
Người Hoa có tảo mộ vào dịp Tết như người Việt không?
Một số gia đình có thăm mộ cuối năm, nhất là nhà đã hoà vào nếp Nam Bộ. Nhưng với đa số gia đình người Hoa, Thanh Minh vẫn là dịp tảo mộ chính trong năm, còn Tết là dịp tưởng nhớ ở bàn thờ trong nhà.
Gia đình hoả táng thì Thanh Minh làm gì?
Con cháu đến nơi gửi tro cốt như chùa, hội quán, nhà lưu cốt để lau khám, thay hoa, thắp nhang. Nhiều gia đình kết hợp với bữa ăn chung sau đó, giữ được ý nghĩa gặp mặt của cả họ như khi đi ra mộ.
Con cháu ở nước ngoài có nên về Việt Nam dịp Thanh Minh?
Tuỳ điều kiện từng nhà. Nhiều họ chọn một năm cố định, ví dụ năm năm một lần, để cả họ về đông đủ; các năm khác thì người ở trong nước đi và gửi ảnh. Điều quan trọng là có người chăm mộ đều đặn và mọi người biết mộ nằm ở đâu.