Tang lễ người Hoa thường gồm quàn và viếng trong vài ngày, đưa tang đi chôn cất hoặc hoả táng, rồi các lễ thất mỗi bảy ngày cho đến ngày thứ bốn mươi chín; con cháu mặc tang phục theo mức độ thân sơ, khách viếng mặc màu tối và phúng phong bì trắng gọi là bạch kim. Gia đình đáp lễ khách bằng phong bì nhỏ có đồng xu và viên kẹo, một chi tiết người ngoài hay bỡ ngỡ.
Bài này mô tả tang lễ người Hoa như một phần di sản phong tục, theo trình tự từ lúc người thân mất đến các mốc tưởng niệm sau đó, kèm những điều cụ thể khách viếng nên biết. Nghi thức cụ thể khác nhau giữa các nhóm và giữa nhà theo Phật giáo, Đạo giáo hay Công giáo, nên đây là khung chung để hiểu, không phải hướng dẫn hành lễ.
Những ngày đầu: báo tang, khâm liệm và quàn
Khi trong nhà có người mất, việc đầu tiên là báo cho họ hàng, hội đồng hương, hội họ của người mất. Ở Việt Nam thời trước, hội quán của các bang có nhà quàn riêng và ban lo việc hiếu, giúp gia đình từ khâm liệm, lập linh sàng đến đưa tang. Ngày nay, nhiều gia đình ở TP.HCM quàn tại nhà tang lễ, nhưng các hội đồng hương vẫn cử người đến viếng, gửi vòng hoa, trợ giúp gia đình neo người.
Thời gian quàn thường từ ba đến năm ngày, tuỳ điều kiện và việc chờ con cháu ở xa về. Ở linh sàng có ảnh người mất, bài vị ghi tên bằng chữ Hán, đèn, nhang, hoa trắng hoặc vàng. Con cháu thay nhau túc trực, đốt giấy, đáp lễ khách. Đêm cuối trước ngày đưa tang thường là đêm đông người nhất, họ hàng thức cùng nhau, kể chuyện về người mất.
Với gia đình có con cháu ở Mỹ, Úc, Canada, việc chờ người về là lý do thời gian quàn có thể kéo dài. Nhiều nhà đã quen với việc truyền hình trực tiếp lễ tang qua điện thoại cho người không về kịp, một điều mười năm trước còn hiếm nhưng nay khá phổ biến.
Tang phục: ai mặc gì
Lễ cổ chia tang phục thành năm bậc gọi là ngũ phục (trảm thôi, tư thôi, đại công, tiểu công, ti ma), từ vải thô nhất cho người thân nhất đến vải mịn hơn cho người xa hơn. Ngày nay chỉ còn lại tinh thần phân biệt theo quan hệ, chi tiết mỗi nhà một khác. Bảng dưới là cách làm thường gặp ở gia đình người Hoa Nam Bộ.
| Quan hệ với người mất | Tang phục thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Con trai, con dâu | Áo vải bố gai thô, mũ hoặc khăn gai | Bậc tang nặng nhất; con trưởng cầm gậy tang |
| Con gái, con rể | Áo trắng hoặc áo gai, khăn trắng | Nhiều nhà con rể chỉ mặc trắng |
| Cháu nội | Áo trắng, khăn trắng, có miếng vải nhỏ màu riêng | Màu miếng vải khác cháu ngoại để phân biệt |
| Cháu ngoại | Áo trắng, miếng vải màu khác | Mỗi nhóm quy ước màu riêng |
| Chắt | Có nhà cho đeo khăn hoặc vải màu đỏ, hồng | Ý mừng người mất sống đến bốn đời |
| Họ hàng xa, bạn bè | Quần áo màu tối, trắng, có thể cài băng đen | Không bắt buộc tang phục |
Ở Singapore, Malaysia, sau ngày đưa tang, con cháu thường đính một miếng vải nhỏ trên tay áo trong suốt thời gian để tang, màu vải cho biết quan hệ với người mất. Người ngoài thấy miếng vải ấy nên hiểu người đó đang có tang và tránh mời dự tiệc vui.
Ngày đưa tang
Sáng ngày đưa tang, gia đình làm lễ từ biệt trước linh cữu, con cháu lạy theo thứ bậc, người đại diện đọc tiểu sử người mất. Sau đó là lễ di quan: con trai trưởng cầm ảnh hoặc bài vị đi đầu, con cháu đi sau xe tang, họ hàng và khách đi theo. Ở các khu người Hoa TP.HCM, đám tang thường có ban nhạc đi trước, có nhà dùng nhạc lễ truyền thống, có nhà dùng kèn đồng kiểu phương Tây, một sự pha trộn đã có từ đầu thế kỷ 20.
Hình thức an táng ngày nay chia hai hướng: chôn cất tại nghĩa trang hoặc hoả táng rồi gửi tro cốt ở chùa, hội quán, nhà lưu cốt. Ở các thành phố lớn, hoả táng đã chiếm phần lớn vì đất nghĩa trang hạn chế. Một số gia đình gốc Hoa ở miền Tây vẫn chôn cất trong nghĩa trang của hội đồng hương hoặc đất nhà, theo nếp của ông bà.
Sau khi an táng hoặc hoả táng, gia đình thường mời khách ăn một bữa đơn giản, có nơi gọi là bữa "giải uế" hay bữa cảm ơn. Con cháu tháo bớt tang phục nặng, chỉ giữ khăn hoặc miếng vải nhỏ. Bài vị được rước về nhà, đặt lên bàn thờ tạm cho đến khi xong các lễ thất.
Lễ thất và các mốc tưởng niệm sau đó
Sau đưa tang, gia đình người Hoa làm lễ tưởng niệm theo các mốc sau. Số lễ, quy mô và cách làm tuỳ gia đình và truyền thống tôn giáo của gia đình:
- Đầu thất (ngày thứ bảy): lễ thất đầu tiên, nhiều nhà coi là lễ quan trọng nhất trong bảy lễ thất.
- Các lễ thất tiếp theo: mỗi bảy ngày một lễ, có nhà làm đủ bảy lễ, có nhà chỉ làm lễ thứ nhất, thứ ba, thứ năm và thứ bảy.
- Chung thất (ngày thứ bốn mươi chín): khép lại chuỗi lễ thất, nhiều gia đình làm lễ ở chùa, sau đó bỏ bớt tang phục.
- Bách nhật (một trăm ngày): lễ tưởng niệm sau một trăm ngày, nhiều nhà chọn mốc này để xả tang cho các cháu.
- Giỗ đầu (một năm): tưởng niệm tròn năm, bài vị thường được đưa lên bàn thờ tổ tiên chính thức sau mốc này hoặc sau mãn tang.
- Mãn tang: theo lễ cổ là ba năm (thực tế hai mươi bảy tháng); ngày nay đa số gia đình rút gọn còn một năm, một trăm ngày hoặc bốn mươi chín ngày.
Trong thời gian để tang, nhiều gia đình người Hoa không dán câu đối đỏ dịp Tết, không đi chúc Tết nhà người khác, hạn chế dự tiệc cưới. Có nhà dán câu đối màu xanh hoặc vàng thay cho màu đỏ trong năm đầu. Đây là cách cả xóm biết nhà đó đang có tang mà không cần nói ra.
Đi viếng đám tang người Hoa: những điều khách nên biết
Trang phục. Mặc màu trắng, đen, xám, xanh đậm; tránh đỏ, hồng, vàng chói và hoa văn sặc sỡ. Không cần tang phục, nhưng nên kín đáo.
Phúng điếu bằng bạch kim. Tiền phúng gọi là bạch kim (帛金), đựng trong phong bì trắng, ghi tên người phúng. Theo nếp Quảng Đông và nhiều nhóm khác, số tiền thường là số lẻ, ngược với dịp vui dùng số chẵn; có người thêm một đơn vị nhỏ vào số tròn cho thành số lẻ.
Thắp nhang và cúi đầu. Đến linh sàng, khách thắp nhang hoặc cúi đầu ba lần trước ảnh người mất; con cháu đứng bên cạnh cúi đáp lễ. Nếu khách theo tôn giáo khác, chỉ cần đứng nghiêm, cúi đầu là đủ lễ, gia đình đều hiểu.
Nhận phong bì đáp lễ. Khi về, gia đình đưa khách một phong bì nhỏ, thường có một đồng xu và một viên kẹo, có nơi kèm sợi chỉ đỏ hoặc khăn tay. Theo nếp, khách ăn viên kẹo trước khi về nhà với ý "rửa vị đắng", tiêu đồng xu, không mang phong bì vào nhà.
Lời chia buồn. Nói ngắn, chân thành, tránh hỏi chi tiết về bệnh tật hay nguyên nhân mất. Không nói lời "tạm biệt hẹn gặp lại" kiểu thường ngày khi ra về; nhiều người chỉ gật đầu chào con cháu rồi lặng lẽ rời đi.
Sau đám tang. Không nên mời gia đình có tang dự tiệc vui trong thời gian để tang. Nếu muốn hỏi thăm, gọi điện hoặc ghé nhà vào một dịp bình thường sau lễ thất cuối.
Hội đồng hương và hội họ trong việc tang
Một nét riêng của tang lễ người Hoa ở Việt Nam và Đông Nam Á là vai trò của các hội. Từ thế kỷ 19, khi người Hoa đến các phố cảng Nam Bộ, nhiều người đi một mình, không có họ hàng; hội quán của bang và hội đồng hương đứng ra lo hậu sự cho người đồng hương nghèo, từ quan tài, đất chôn đến người đưa tang. Nhiều hội lập quỹ tương tế, hội viên đóng góp đều đặn, khi có người mất thì quỹ chi một khoản giúp gia đình.
Ngày nay, quỹ tương tế ở nhiều hội vẫn còn, dù quy mô nhỏ hơn. Khi hội viên mất, ban trị sự cử người đến viếng, gửi vòng hoa đứng tên hội, có hội cử đội nhạc lễ, đội lân đưa tang cho hội viên có công. Với gia đình neo người, hội còn giúp liên hệ nhà tang lễ, chùa làm lễ thất, nơi gửi tro cốt.
Hội họ (tông thân hội) như hội họ Lâm, họ Trần, họ Lý cũng làm việc tương tự cho người cùng họ. Ở Singapore, Malaysia, một số hội họ còn giữ khu mộ hoặc tháp cốt riêng cho hội viên. Với con cháu sau này, sổ sách của hội ghi tên, quê gốc, nơi an táng của người mất là nguồn tư liệu quý để tìm lại thông tin về ông bà, nhất là khi giấy tờ gia đình đã thất lạc.
Tang lễ người Hoa ở nước ngoài
Ở Singapore, Malaysia, đám tang người Hoa thường dựng rạp ngay dưới tầng trệt chung cư, khu vực chung được dành riêng cho việc này. Khách đến viếng thâu đêm, gia đình chuẩn bị nước, đậu phộng, hạt dưa mời khách ngồi lại. Nhiều gia đình mời ban nghi lễ theo Phật giáo hoặc Đạo giáo tuỳ truyền thống, có nhà kết hợp cả hai, có nhà theo nghi thức Công giáo, Tin Lành mà vẫn giữ phần áo tang và phong bì đáp lễ.
Ở Mỹ, Canada, Úc, Pháp, tang lễ người Hoa thường diễn ra ở nhà tang lễ, gọn trong một hai ngày, theo quy định địa phương. Gia đình giữ những phần cốt lõi: ảnh, nhang, áo trắng hoặc băng tang, phong bì đáp lễ, lễ thất ở chùa hoặc tại nhà. Ở các thành phố có cộng đồng người Hoa gốc Việt đông như Los Angeles, Houston, Sydney, Melbourne, các chùa người Việt gốc Hoa đảm nhận phần lớn lễ thất cho gia đình.
Người Hoa gốc Việt ở nước ngoài khi có tang thường gặp một khó khăn riêng: tên người mất trên giấy tờ nước sở tại có thể khác với tên chữ Hán trên bài vị và tên Việt trên giấy tờ cũ. Ghi lại đầy đủ cả ba dạng tên, năm sinh âm và dương lịch, quê gốc trên bài vị và trong sổ gia đình sẽ giúp con cháu sau này đối chiếu, tìm mộ, làm gia phả.
Câu hỏi thường gặp
Phúng điếu người Hoa nên bỏ bao nhiêu tiền?
Không có mức chuẩn; tuỳ mức thân thiết và hoàn cảnh của người phúng. Điều đáng để ý là dùng phong bì trắng, ghi tên, và chọn số lẻ theo nếp nhiều gia đình người Hoa, trái với dịp vui thường dùng số chẵn.
Vì sao gia đình có tang lại đưa kẹo cho khách?
Viên kẹo trong phong bì đáp lễ là lời cảm ơn và cũng mang ý để khách "rửa vị đắng" của tang sự trước khi về nhà mình. Đồng xu kèm theo thường được khuyên tiêu ngay, không giữ lại. Đây là nếp phổ biến ở Hồng Kông, Singapore, Malaysia và trong gia đình người Hoa ở Việt Nam.
Người không phải người Hoa đi viếng có cần lạy không?
Không cần. Khách có thể thắp nhang và cúi đầu, hoặc chỉ đứng nghiêm cúi đầu nếu tôn giáo của mình không thắp nhang. Gia đình người Hoa đều quen với việc khách đến từ nhiều tôn giáo, văn hoá khác nhau.
Để tang bao lâu thì được dự đám cưới?
Không có quy định chung. Nhiều gia đình người Hoa tránh dự tiệc cưới trong một trăm ngày hoặc một năm đầu; có gia đình nhẹ hơn. Nếu bạn mời một người đang có tang, hãy báo tin và để họ tự quyết, không nài ép.
Lễ thất bốn mươi chín ngày có phải chỉ của Phật giáo?
Mốc bốn mươi chín ngày phổ biến trong các gia đình theo Phật giáo, nhưng đã thành nếp chung của nhiều gia đình người Hoa và người Việt, kể cả nhà không đi chùa thường xuyên. Nhà theo Công giáo có các lễ cầu nguyện theo mốc riêng.
Con cháu ở nước ngoài không về kịp tang lễ thì làm gì?
Nhiều người theo dõi lễ tang qua video, để tang tại nơi mình sống bằng băng đen hoặc miếng vải nhỏ trên tay áo, và về dự lễ bốn mươi chín ngày, một trăm ngày hoặc giỗ đầu. Gia đình người Hoa thường thông cảm với hoàn cảnh này.